كتاب توحيد - امام محمد بن عبدالوهاب رحمه الله

[حامد]

كتاب توحيد

(كتاب التوحيد باللغة الفارسية)

تأليف
امام محمد بن عبدالوهاب -رحمه الله-

ترجمه
اسحاق دبیری -رحمه الله-


منبع: کتابخانه الکترونیکی عقیده


[قابل یادآوری است که بیشتر آن مطالبی که میان پرانتز [ ] ذکر شده، متعلق به ویراستار ترجمه فارسی کتاب است. و قبلا این مطالب در پاورقی بود که بخاطر ضرورت نشر آن در این صفحه، در متن کتاب در داخل پرانتز آورده شد]


فهرست مطالب
مقدمه ی ناشر
مقدمه
باب (1): توحيد
باب (2): فضيلت توحيد و اينكه ساير گناهان را نابود مي‌گرداند
باب (3): موحد راستين بدون حساب وارد بهشت خواهد شد
باب (4): ترس از شرك
باب (5): دعوت به شهادت لا إله إلا الله
باب (6): تفسير توحيد و مفهوم لا إله إلا الله
باب (7): استفاده از دستبند و مُهره [یا هرگونه آويز] و امثال آن براي [حصول شفا و] رفع بلا يا دفع آن، از امور شركآميز است
باب (8): آنچه درباره‌ی خواندن و دم کردن و نیز درباره‌ی آویزها و تعویذهای مربوط به زخم چشم، وارد شده است
باب (9): تبرك جستن به درخت و سنگ و امثال آنها
باب (10): پيرامون ذبح حیوان [یا قربانی کردن] براي غيرالله [غير الله، هر چیز و هر کسی غیر از الله متعال می‌شود؛ از جمله: پیامبران، فرشتگان، اولیا و.... (ويراستار)]
باب (11): در مكاني كه براي غيرالله نذر و قرباني می‌شود، نبايد براي الله قرباني كرد
باب (12): نذر كردن براي غير الله شرك است
باب (13): پناه جستن به غير الله شرك است [مراد از این عبارت، پناه جستن در مواردی است که فقط در قدرت الله عزوجل می‌باشد؛ و گرنه پناه بردن به مخلوق در مواردی که در توانِ مخلوق است، جایز می‌باشد. مثلاً شخصی از سوی یک ستمگر تحت تعقیب است و به فردی دیگر پناهنده می‌شود؛ این، جایز است. آنچه جایز نیست، اینکه قلب یا بیم و امید انسان، به غیرالله، وابسته گردد؛ در صورتی که وابستگی و بیم و امید انسان، فقط باید به الله عزوجل باشد. (ويراستار)]
باب (14): يكي از مصادیق شرک، مدد خواستن از غيرالله يا به فرياد خواندن غير الله می‌باشد
باب (15): درباره‌ي اين سخنِ الله متعال كه: ﴿أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْ‍ئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ (191) وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا وَلَا أَنفُسَهُمْ يَنصُرُونَ﴾ [الأعراف: 191-192]. «آیا موجوداتی را شریک پروردگار قرار میدهند که قدرت آفرینش چیزی را ندارند و خودشان آفریده شدهاند؟ موجوداتی که نه میتوانند آنان را یاری کنند و نه خودشان را!»
باب (16): درباره‌ي اين سخن الله تعالي كه: ﴿حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ﴾ [سبأ: 23]. «و چون اضطراب و دلهره از دل‌هایشان زدوده شود، می‌گویند: پروردگارمان چه فرمود؟ پاسخ می‌دهند: حق (گفت) و او، بلندمرتبه‌ی بزرگ است».
باب (17): شفاعت
باب (18): در مورد اين سخن پروردگار كه مي‌فرمايد: ﴿إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ﴾ [القصص: 56]. «به‌طور قطع تو نمی‌توانی کسی را که دوست داری، هدایت کنی؛ ولی الله هر که را بخواهد، هدایت می‌کند. و او به هدایت‌یافتگان داناتر است»
باب (19): انگيزه‌ي كفر بنيآدم و ترك دينشان، افراط در گرامي‌داشت صالحان است
باب (20): سرزنش شديد كسي كه الله را در كنار قبر مردي صالح پرستش كند، چه رسد به اينكه خود صاحب قبر را پرستش نمايد
باب (21): در بيان اينكه غلو درباره‌ی قبور صالحان، آنها را به بتهايي تبديل مي‌كند كه به غير از الله پرستش مي‌شوند
باب (22): در مورد پاسداري رسول الله صلى الله عليه وسلم، از مرزهاي توحيد و مسدود كردن تمامي راه‏هاي منجر به شرك
باب (23): در بيان اينكه عدهاي از اين امت، بتپرست [و مشرک] می‌گردند
باب (24): آنچه درباره‌ي سحر و جادو آمده است
باب (25): در مورد برخي از انواع سحر و جادو
باب (26): آنچه درباره‌ی کاهنان و امثالشان وارد شده است
باب (27): درباره‌ي اَحكام باطل كردن سحر [و انواع آن]
باب (28): درباره‌ي بدشگونی و فال بد زدن
باب (29): درباره‌ی فراگیری نجوم یا دانش ستارهشناسي
باب (30): درباره‌ي طلب باران از ستارگان [و اعتقاد به تأثير ستاره‏ها در بارندگي]
باب (31): در مورد اين سخن الله كه مي‌فرمايد: ﴿ وَمِنَ النَّاسِ مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ اللَّهِ أَندَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ﴾ [البقرة: 165] «برخی از مردم معبودانی غیر از الله بر میگزینند که آنها را همانند الله دوست می‌دارند».
باب (32): [ترس از الله جل جلاله]
باب (33): [توكل بر الله سبحانه وتعالى]
باب (34): درباره‌ی این آیه که الله عزوجل می‌فرماید: ﴿أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ﴾ «آيا آنها خود را از مكر الهى در امان مى‏دانند؟! در حالى كه جز زيانكاران، خود را از مكر (و مجازات) خدا ايمن نمى‏دانند»
باب (35): صبر و شكيبايي بر مقدرات الهی، جزو ايمان است
باب (36): بحث ريا [و تظاهر يا خودنمایی]
باب (37): [غفلت از ثواب آخرت و] انجام اعمال اخروي براي دست‏يابي به اهداف دنيوي نيز نوعي شرك است
باب (38): پيروي از پيشوايان و رهبران ديني و سياسي در حلال دانستن حرامها و حرام گردانیدن حلالهاي الهي، به معني قرار دادن آنان در مقام ربوبيت است
باب (39): [درباره‌ی داور قرار دادن طاغوت]
باب (40): درباره‌ي آن‌كه يكي از اسماء و صفات الله را انكار كند
باب (41): [درباره‌ی انکار نعمت پروردگار]
باب (42): پيرامون اين سخن الله سبحانه وتعالى كه مي‌فرمايد: ﴿فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَندَادًا وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ﴾ [البقرة: 22].
باب (43): در مورد آن‌که سوگندی را که به نام الله یاد می‌شود، نمی‌پذیرد
باب (44): در اين‌باره كه كسي بگويد: آنچه الله بخواهد و تو بخواهي
باب (45): دشنام دادن به زمانه، ناسزاگویی به الله متعال است
باب (46): حكم استفاده از نام‌ها و عناويني چون: قاضیالقضاۀ [، شاهنشاه] و امثال آن
باب (47): احترام گذاشتن به نامهاي الله جل جلاله و تغيير دادن نام به همين منظور
باب (48): به شوخي گرفتن قرآن يا پيغمبر يا هر آنچه كه در آن، نام و یادِ الله باشد
باب (49): درباره‌ي اين سخن الله تعالي كه مي‌فرمايد: ﴿وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِّنَّا مِن بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِن رُّجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِندَهُ لَلْحُسْنَى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُم مِّنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ﴾ [فصلت: 50].
باب (50): درباره‌ی این سخن پرودگار متعال كه مي‌فرمايد: ﴿فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ﴾ [الأعراف: 190].
باب (51): درباره‌ی اين فرموده‌ی الله جل جلاله كه: ﴿وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ﴾ [الأعراف: 180].
باب (52): ممنوعيت گفتن: "سلام بر خدا"
باب (53): این روش دعا مکروه است که انسان بگوید: «یا الله! اگر خواستی، مرا بیامرز»
باب (54): نهي از گفتنِ واژه‌ی ارباب در رابطه با صاحب‌کار و...
باب (55): كسيكه به‌واسطه‌ي نام الله چيزي مي‌خواهد بايد به او داد
باب (56): با توسل به وجه الله، چیزی جز بهشت [و امور اخروی] را نباید درخواست كرد
باب (57): در رابطه با گفتن: "اگر"
باب (58): نهي از دشنام دادن به باد
باب (59): دربارهی بدگمانی به الله
باب (60): حكم منکِران تقدير
باب (61): آنچه درباره‌ی مجسمه سازان و تصويرگران وارد شده است
باب (62): درباره‌ی زياد سوگند خوردن
باب (63): درباره‌ي عهد و پيمان الله، و پيغمبرش
باب (64): جسارت سوگند خوردن به جاي الله
باب (65): نهی شدید از شفیع قرار دادنِ الله در نزد مخلوق!
باب (66): پاسداري رسول الله صلى الله عليه وسلم از مرزهاي توحيد و بستن راههاي شك و ترديد
باب (67): درباره‌ی این سخن الله تعالي كه مي‌فرمايد: ﴿وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ﴾ [الزمر: 67].

* * *

بسم الله الرحمن الرحیم

مقدمه‌ی ناشر
مقدمه‌ی ذیل، مقدمه‌ی مترجم کتاب "عقیده‌ی اسلامیه" اثر شیخ الاسلام محمد بن عبدالوهاب می‌باشد که توسط آیت الله العظمی سید ابوالفضل ابن الرضا برقعی قمی -رحمه الله- به نگارش درآمده است و به علت تناسب با موضوع کتاب حاضر، خدمتتان تقدیم می‌گردد؛ برای شناخت بیشتر آیت الله برقعی می‌توانید به مقدمه‌ی کتاب "خرافات وفور" یا زندگی‌نامه‌ی ایشان به نام "سوانح ایام" که در سایت عقیده موجود است، مراجعه فرمایید.

مقدمه علامه برقعی
بنام خدای عزوجل تعالی شانه العزیز
نویسنده‌ی این ترجمه گوید: سال‌های بسیار در مجالس و محافل ایران طعن و لعن و بدگویی شدیدی می‌شنیدم از گویندگان دینی نسبت به طایفه‌ی‌ وهابیه که ساکن حجازند و این فرقه مقلدین محمد بن عبدالوهابند در فروع دینی مانند شیعه که مقلد یکی از علمای خود می‌باشند و آنان نام‌ وهابی روی خود نگذاشته‌اند بلکه خود را مسلمان می‌خوانند و محمدبن عبدالوهاب عالمی بود که در اوایل قرن 12 هجری برای دفع خرافات مسلمین و رفع شرک قیام کرده و عده‌‌ای را به نظر اصلاحی خود دعوت کرده، فرق اسلامی پیروان او را وهابی می‌گویند، در ایران هر کس از بزرگان و علمای دینی حقیقتی از حقایق قرآن و اسلام و توحید را بیان می‌کرد و یا یکی از خرافات دینی را رد می‌نمود فورا او را تهمت وهابی می‌زدند و دلیلی بر رد او نداشتند، جز اینکه او وهابی است و به همین بهانه او را می‌کوبیدند. اینجانب تعجب می‌کردم و به خود می‌گفتم چگونه هر کس حقیقتی را از قرآن بیان کند او را وهابی می‌خوانند؟ مگر وهابی‌ها چه عقایدی دارند که ما نباید داشته باشیم؟ مگر پیغمبر اسلام صلى الله عليه وسلم و علی ‌بن ابی‌طالب -عليه السلام- و سایر بزرگان اعلام، تابع قرآن و متمسک به آن نبوده‌اند؟ در زمان ما بسیاری از علمای روشن‌فکر متدین را دیدم که هرگاه خواست از یکی از حقایق قرآنی پرده بردارد و مردم را به توحید و قرآن آشنا سازد، فورا او را به بهانه‌ی وهابی‌گری کوبیدند و مردم عوام را علیه او تحریک کردند؛ مانند آیت‌الله بزرگ حاجی سیداسدالله خارقانی و آیت‌الله خالصی‌زاده و نابغه‌ی کبیر شریعت سنگلجی و آیت‌الله وحیدالدین مرعشی نجفی و آیت‌الله العظمی آقای سید محسن حکیم و حجت‌الاسلام والمسلمین آقای جلالی قوچانی [طلاب نجف کتابی منتشر ساخته‌اند و در آن کتاب به گمان خود اثبات وهابی‌گری برای آیت الله حکیم نموده‌اند. (برقعي)] و امثال ایشان کثرالله تعالی امثالهم. پس در صدد برآمدم به قاعده و به حکم‌ "الانسان حریص علی ما منع" جستجو و تحقیق نمایم و ببینم جماعت وهابیه چه می‌گویند و عقاید ایشان چیست؛ اگر واقعاً مسلمانند که خون و مال و عرض و آبروی آنان محفوظ؛ و بدگویی و غیبت ایشان حرام است. رسول‌خداصلى الله عليه وسلم فرمود: «من پیکار کردم تا مردم لااله‌الا‌الله بگویند و موحد شوند» و فرمود: «عِرضُ الْمُسلِمِ کَدَمِهِ»؛ یعنی: «آبروی مسلمان مانند خون اوست»؛ همان طوری که قتل مسلمان از گناهان کبیره است، ریختن آبروی او نیز از گناهان کبیره است. متأسفانه از جماعت وهابیه در ایران نه کسی را یافتم تا تحقیق کنم و نه کتابی از خود ایشان دیدم، تا اینکه در سال 1352 شمسی موفق شدم به زیارت بیت‌الله‌ الحرام و سپس به مدینه‌ی منوره برای زیارت رسول خدا صلى الله عليه وسلم بروم؛ در آنجا کتابی دیدم که روی آن نوشته «العقیدة الإسلامیة لشیخ الامام محمدبن عبدالوهاب». با خود گفتم: عقیده‌ی هر کس را باید از خود او و یا از کتاب او جویا شد و به اشخاص دیگر نباید مراجعه کرد؛ زیرا ممکن است کم و زیاد و یا تحریف کنند و یا اعمال غرض نمایند، پس بهتر این است که کتاب خود این شخص که مؤسس و مرجع بوده مطالعه شود تا از عقاید او و پیروانش آگاهی حاصل گردد. به هر حال آن کتاب را گرفتم برای مطالعه؛ بعضی از دوستان ما آن کتاب را دیدند و از من ترجمه‌ی آن را درخواست کردند تا کسانی که به عقاید وهابیه آشنا نیستند، آگاه گردند و لذا به ترجمه‌ی ساده‌ی آن کتاب بدون کم و زیاد اقدام نمودم و اگر لازم به توضیحی بود، بین پرانتز توضیح داده‌ام و این کتاب مشتمل است: بر سه رساله از خود شیخ الاسلام محمد بن عبدالوهاب که در سال 1390 قمری چاپ شده و مجموعاً در 63 صفحه به اتمام رسیده؛ رساله‌ی اول بحث شده از خداشناسی و دین و پیغمبر‌شناسی، رساله‌ی دوم در بیان راه صحیح و سالم در پیروی دین حنیف و ملت ابراهیم، رساله‌ی سوم شبهاتی را که مغرضین بر اسلام و توحید وارد کرده‌اند، رد نموده و جواب آنان را بیان کرده است. هدف ما از ترجمه و نشر این کتاب این است که مردم بدانند امروزه روز تفرقه و نفاق نیست و بر هر فرقه از فرق مسلمین واجب است که نزاع و جدال و بدگویی یکدیگر را کنار گذارند و بازیچه و ابزار دست دشمنان دین اسلام و استعمارطلبان نباشند؛ امروز که مسلمین به واسطه‌ی تفرقه و تشتت ضعیف شده و دشمنان اسلام در میان مسلمانان رخنه کرده و دین و آبروی آنان در خطر است، باید خود مسلمین با هم متحد شوند و لااقل با یکدیگر به دشمنی و ستیزه بر نخیزند و به نام ولایت آل محمد علیهم‌السلام عوام بیچاره را علیه یکدگر تحریک نکنند. امروزه تمام مسلمین حتی سنیان متعصب، آل محمد صلى الله عليه وسلم را دوست دارند و به دوستی امیرالمؤمنین و ذریه‌ی حضرت زهرا- سلام الله علیها- افتخار دارند. دوست آل محمد صلى الله عليه وسلم کسی است که میان مسلمین تفرقه نیاورد و به فحاشی و بدگویی مسلمان و گوینده‌ی "لا‌اله‌الا‌الله محمدرسول‌الله" نپردازد و تمام مسلمین را برادر یکدیگر بداند و آیه‌ی شریفه‌ی: ﴿ وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا...﴾ [آل‌عمران: 103] [«و همگى به ريسمان خدا چنگ زنيد و پراكنده نشويد ...»]. را مدنظر قرار دهد، نه اینکه مانند یک عده دکان‌دار تفرقه‌انداز، مسلمین را به یکدیگر بدبین کند؛ و اگر در مسایل علمی و یا دینی کسی اشتباهی کرده، فوری به تکفیر و لعن و تفسیق او نپردازد و جار و جنجال راه نیندازد؛ بلکه به لطف و خیرخواهی با دلایل علمی و قرآنی گوشزد یکدیگر کنند و اختلافات را کاهش دهند، نه اینکه مانند بعضی از منبری‌های نادان به بدگویی و افترا بپردازند و یک کلاغ را چهل کلاغ کنند. بسیاری از گویندگان را من سراغ دارم که سواد ندارند و کتابی را که نخوانده و بی‌خبرند به تکذیب می‌پردازند؛ پس هدف ما دعوت به مذهب این و آن نیست، ما مسلمانیم و دعوت ما به خدا و قرآن و اسلام است. امروز تمام مسلمین قرآن را قبول دارند و کتاب آسمانی خود می‌دانند؛ ما هر فرقه از فرق مسلمین را دوست داریم و اگر سخن حقی داشته باشند می‌پذیریم و از عداوت و عناد، به خدا پناه می‌بریم؛ ما معتقدیم تمام فرق مسلمین باید خود را مسلمان بنامند و چنانچه خدا در سورة یونس فرموده که:
﴿وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ﴾ [يونس: 72].
«و من مأمورم که از مسلمین باشم».
ما نیز باید به رسول خدا صلى الله عليه وسلم تأسی کرده، خود را مسلمان بنامیم و از نام‌ها و مذهب‌های تفرقه‌آور دوری کنیم؛ پس هر فرقه از فِرَق مسلمین اگر تعصب را کنار بگذارند و خود را به نام مسلمان معرفی کنند، گامی بزرگ در جهت وحدت و اتحاد برداشته‌اند؛ و لااقل سایر مسلمین را به نام‌های مذهبی تکفیر نکنند: ﴿وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْأخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ﴾ [آل‌عمران: 85]. «و هر کس جز اسلام، آیینی برای خود انتخاب کند، از او پذیرفته نخواهد شد؛ و او در آخرت، از زیانکاران است».
به هر حال، ما مندرجات این رساله را بر خلاف کتاب خدا و سنت رسول‌الله صلى الله عليه وسلم ندیدیم و مجوز فحش و لعن در آن نیافتیم و دلیلی بر بطلان عقاید آن نداریم؛ بلکه تمام آن را مطابق کتاب خدا و سنت رسول خداصلى الله عليه وسلم دیده‌ایم و اگر کسی یکی از مطالب آن را باطل و یا بر خلاف کتاب خدا می‌داند، دلیل آن را ذکر کند؛ نه آنکه به سب و لعن بپردازد. خدای تعالی در سور‌ه‌ی انعام آیه‌ی 108 فرمود:
﴿وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ﴾ [الأنعام: 108].
«به کسانی که غیر خدا را می‌خوانند، دشنام ندهید؛ مبادا آنها (نیز) از روی (ظلم و) جهل، خدا را دشنام دهند».
در این آیه خداوند عزوجل از بدگویی به مشرکین نهی کرد، پس کسانی که مدعی دوستی اهل بیت رسولند چگونه به فرق مسلمین بد می‌گویند؟ امیرالمؤمنین -عليه السلام- چنانچه در خطبه‌ی 204 نهج‌البلاغه ذکر شده، همین که عده‌ای از اصحاب خود را دید که به لشکر معاویه بدگویی می‌کنند، نهی نمود و فرمود: «إِنِّی أَکْرَهُ لَکُمْ أَنْ تَکُونُوا سَبَّابِینَ، وَ لَکِنَّکُمْ لَوْ وَصَفْتُمْ أَعْمَالَهُمْ، وَ ذَکَرْتُمْ حَالَهُمْ، کانَ أَصْوَبَ فِی الْقَوْلِ، وَ أَبْلَغَ فِی الْعُذْرِ، وَ قُلْتُمْ مَکَانَ سَبِّکُمْ إِیَّاهُمْ: اللَّهُمَّ احْقِنْ دِمَاءَنَا وَ دِمَاءَهُمْ، وَ أَصْلِحْ ذَاتَ بَیْنِنَا وَ بَیْنِهِمْ»؛ یعنی: «من خوش ندارم که شما بد زبان و بدگو باشید ولیکن اگر اعمال و احوالی از ایشان بر خلاف دیده‌اید، بیان کنید که آن صواب‌تر و برای عذر شما رساتر است و اگر به جای سب و بدگویی، بگویید: "خدایا! خون ما و ایشان را حفظ کن و بین ما و ایشان اصلاح نما"، بهتر است». به هر حال فحش و بدگویی به گوینده‌ی شهادتین، حرام و از گناهان کبیره و موجب خرسندی استعمارطلبان است؛ اگر به فرض در صدر اسلام عده‌ای مانند یزید برای حفظ ریاست خودشان با مؤمنین دشمنی کردند، مسلمین زمان ما چه تقصیر دارند؟! ما نباید به بهانه‌ی مطالب تاریخی گذشته به جان یکدگر بیفتیم. خداوند عزوجل در آیه‌ی 141 سوره‌ی بقره فرمود:
﴿تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُم مَّا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْ‍ئَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ﴾ [البقرة: 141].
«آنان امتی بودند که رفتند؛ برای ایشان است آنچه کرده‌اند و برای شماست آنچه خود کسب کنید و شما مسؤول اعمال آنان نیستید».
تهران - برقعی
* * *

مقدمه
علماي توحيد، اتفاق نظر دارند كه تاكنون كتابي در موضوع توحيد، مانند كتاب «التوحيد» نوشته نشده است. اين كتاب، به سوی توحید فرا می‌خواند. شيخ -رحمه الله- در اين كتاب اقسامِ توحيدِ عبادت و توحيد اسما و صفات را به صورت مختصر و همچنين شرك اكبر و اَشكال و انواع آن و نیز اسباب هر يك را نوشته و به بیان راه‌هاي پاسداري و حمايت از توحيد پرداخته است.
از اينرو لازم است كه شما به عنوان يك مسلمان موحد، به این کتاب توجه نمایید و مطالب آن را دقیق بخوانید و حفظ کنید؛ زيرا هرجا كه باشيد، از آن بي‌نياز نخواهيد بود.
توحيد: يگانه دانستن چيزي. مي‌گويند: «وحَّد المسلمون الله»؛ يعني: مسلمانان، الله را یگانه‌معبود دانستند.
توحيدي كه كتاب خدا از آن سخن مي‌گويد، بر سه قسم است:
1ـ توحيد ربوبيت.
2ـ توحيد الوهيت.
3ـ توحيد اسما و صفات.
توحيد ربوبيت: يعني يگانه دانستن الله، در افعال. و افعال الهی بسيار فراوان است که از آن جمله مي‌توان به خلقت و آفرینش، روزي دادن، زنده كردن و ميراندن اشاره كرد كه الله عزوجل، در همه‌ي اين کارها يگانه‌ي كامل است.
توحيد الوهيت: الوهيه يا الهيه، هر دو مصدر فعل أَلَه، يألَهُ مي‌باشند؛ يعني پرستيدن همراه محبت و تعظيم كه همان یکتاپرستی است؛ بدین معنا که بنده، توحید را در عمل محقق سازد و در عمل، بنده‌ای موحد باشد.
توحيد اسماء و صفات: يعني بنده معتقد باشد كه الله، در اسماء و صفات خويش يگانه است و نظير و همتايي ندارد.
شيخ -رحمه الله- در اين كتاب اقسام سه‌گانه‌ی توحيد را ذكر نموده و درباره‌ی توحيد الوهيت و عبوديت- كه کتاب‌های کمتری در این زمینه به نگارش درآمده- با تفصیل بیشتری سخن گفته است.
لذا اقسام توحید الوهیت، توكل و ترس و محبت و… را بيان كرده و درباره‌ی شرک که در برابر توحيد الوهيت قرار دارد، به‌تفصیل سخن رانده است. شرك يعني انباز و شريك گرفتن با الله، در ربوبيت يا عبادت يا اسماء و صفات؛ اما در اين كتاب بيشتر درباره‌ی شرك در عبادت و توحيد الله، سخن به ميان آمده است.
گفتنی است: در پرتو آيات و احاديث در مي‌يابيم كه شرك، از يك نگاه، بر دو قسم است: شرك اكبر و شرك اصغر؛ و در تقسيمي ديگر، نوع سومي نيز بر آن افزوده شده است كه آنرا شرك خفي مي‌گويند.
شرك اكبر: عبارت است از پرستش غيرالله يا انجام دادن پاره‌اي از عبادات براي غيرالله و يا قرار دادن شريك در عبادت الله. اين نوع شرك، انسان را از دايره‌ی اسلام، خارج مي‌گرداند.
شرك اصغر: آن است که شارع آن را شرك ناميده؛ ولي در حد و اندازه‌ی شرک اکبر نیست.
شرك اكبر آشكار، مانند پرستش بت‌ها، قبرها و مردگان.
شرك اكبر پنهان، مانند شرك منافقين، يا توكل‌كنندگان بر پيران يا مردگان يا چيزهاي ديگر.
و شرك اصغر مانند پوشيدن انگشتر و مهره‌ي شفا و نخ و سوگند خوردن به غير الله.
و شرك خفي مانند ريا و تظاهر و غيره.
* * *

باب (1): توحيد
الله تبارك و تعالي فرموده است: ﴿وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ﴾ [الذاریات: 56]. «و انسان‌ها و جن‌ها را تنها برای این آفریدم که مرا عبادت و پرستش نمایند».
همچنين فرموده است: ﴿وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ﴾ [النحل: 36]. «در هر امتی پیامبری (با این پیام) فرستادیم که الله را عبادت و پرستش کنید و از معبودان باطل دوری نمایید!».
و در آيه‌اي ديگر مي‌فرمايد: ﴿وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا﴾ [الإسراء: 23]. «و پروردگارت فرمان داد که جز او را عبادت و پرستش نکنید و به پدر و مادر نیکی نمایید».
همچنين می‌فرماید: ﴿قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْ‍ئًا﴾ [الأنعام: 151]. «بگو: بياييد آنچه را پروردگارتان بر شما حرام كرده است برايتان بخوانم: اينكه چيزى را شريك خدا قرار ندهيد».
و در آيه‌اي ديگر مي‌فرمايد: ﴿وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْ‍ئًا﴾ [النساء: 36]. «و الله را پرستش کنید و چیزی را با او شریک نگردانید».
ابن‌مسعود-رضي الله عنه- مي‌گوید: «هرکه دوست دارد واپسین وصیت و رهنمود محمد صلى الله عليه وسلم را ببیند، این فرموده‌ی الله متعال را بخواند که: ﴿قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ﴾ [الأنعام: 151]. تا آنجا که می‌فرماید: ﴿وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ﴾ [الأنعام: 153]. «بگو: بیایید آنچه را که پروردگارتان بر شما حرام کرده است، برایتان بیان کنم؛ اینکه چیزی را با او شریک قرار ندهید و به پدر و مادر نیکی کنید و فرزندانتان را از ترس فقر نکشید؛ ما، شما و آنان را روزی میدهیم و به کارهای زشت اعم از آشکار و پنهانش نزدیک نشوید و کسی را که الله، کشتنش را حرام نموده، جز به‏حق نکشید. اینها، همان احکامی است که (پروردگار،) شما را به آن سفارش نموده تا خردتان را به‌کار بندید. به مال یتیم جز به بهترین شکل نزدیک نشوید تا آنکه به سن تشخیص برسد و پیمانه و وزن را به عدالت و به طور کامل ادا کنید. الله، هیچ‌کس را جز به اندازه¬ی توانش تکلیف نمی¬دهد و چون (برای داوری) سخن گفتید، عدالت را رعایت نمایید؛ حتی اگر (در مورد) خویشاوند(تان) باشد و به پیمان الهی وفا کنید. اینها همان احکامی است که (الله) شما را بدان سفارش می¬کند تا پند بگیرید. و (به شما خبر داده) که این، راه راست من است؛ پس از آن پیروی نمایید و از راه‌های دیگر پیروی نکنید...».
از معاذ بن جبل -رضي الله عنه- روايت است که: كُنتُ رِدْفَ النَّبيِّ صلى الله عليه وسلم عَلَى حِمارٍ فقال: «يَا مُعَاذُ هَل تَدري مَا حَقُّ اللَّه عَلى عِبَادِهِ، ومَا حَقُّ الْعِبادِ عَلى اللَّه؟» قلت: اللَهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَم. قال: «فَإِنَّ حَقَّ اللَّهِ عَلَى العِبَادِ أَن يَعْبُدُوه، وَلا يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئا، وَحقَّ العِبادِ عَلى اللَّهِ أَنْ لا يُعَدِّبَ مَنْ لا يُشِركُ بِهِ شَيْئًا». فقلت: يا رسولُ اللَّهِ أَفَلا أُبَشِّرُ النَّاس؟ قال: «لا تُبَشِّرْهُم فَيَتَّكِلُوا».
ترجمه: معاذ بن جبل-رضي الله عنه- می‌گوید: پشتِ سرِ پیامبر صلى الله عليه وسلم بر الاغی سوار بودم. پیامبر صلى الله عليه وسلم فرمود: «ای معاذ! آیا می‌دانی حق الله بر بندگان، و حق بندگان بر الله چیست؟» گفتم: الله و پیامبرش داناترند. فرمود: «حقّ الله بر بندگان، این ا‎ست که او را عبادت کنند و چیزی را شریکش نسازند؛ و حق بندگان بر الله، این ا‎ست که کسی را که به او شرک نمي‌ورزد، عذاب نکند». گفتم: ای رسول‌خدا! آیا این مژده را به مردم برسانم؟ فرمود: «خیر؛ این مژده را مگو. زیرا بیم آن می‌رود که بر این مژده، تکیه کنند و عمل را ترک نمایند».
شیخین (=بخاری و مسلم) اين حديث را در «صحيحين» روایت کرده‌اند. [صحیح بخاری، ش: 2856؛ و صحیح مسلم، ش: 30. (ويراستار)]
خلاصه‌ی آنچه در اين باب بيان شد:
1- حکمت آفرینش جن‌ها و انسان‌ها.
2- عبادت، همان توحيد و يكتاپرستی است؛ زيرا كشمكش و نزاع، بر سرِ توحید می‌باشد.
3- اگر كسي به‌طور كامل پايبند توحيد نباشد، الله را عبادت نكرده‌ است؛ چنانكه آيه‌ي ﴿وَلَا أَنتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ (3) وَلَا أَنَا عَابِدٌ مَّا عَبَدتُّمْ (4) وَلَا أَنتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ﴾ [الکافرون: 3-5]. بدین نکته تصريح نموده است.
4- حكمت ارسال پيامبران.
5- به سوي همه‌ي ملت‌ها، پيامبري فرستاده شده است.
6- دين تمامي انبيا، يكي بوده است.
7- مساله‌ي مهم اين است كه عبادت و توحيد واقعي، بدون كفر ورزيدن به طاغوت یا معبودان باطل تحقق نمي‌یابد. چنانكه این مطلب در آیه‌ی 256 سوره‌ی بقره بيان شده است: ﴿فَمَن يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِن بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى﴾ [البقرة: 256]. «بنابراین کسی که به طاغوت (= معبودان باطل) کفر بورزد و به الله ایمان بیاورد، به دستاویز محکم (و ناگسستنیِ ایمان) چنگ زده است».
8- طاغوت، عام است و همه‌ی معبودان باطل را دربرمی‌گیرد؛ يعني طاغوت به هركس و هر چيزي گفته می‌شود كه غير از الله پرستش گردد.
9- اهميت ويژه‌ي آیات 151 تا 153 سوره‌ی انعام در نزد گذشتگان نيك این امت؛ در اين سه آيه، ده مساله‌ي مهم بیان شده که نهی از شرك، در رأس آنهاست.
10- آيات محكم سوره‌ي اسراء كه در آنها به هجده نکته‌ی مهم تصریح شده است؛ بدین‌سان که الله متعال در ابتدای این آیات فرموده است: ﴿لَّا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَّخْذُولًا﴾ [الإسراء: 22]. «هیچ معبود دیگری را شریک الله قرار مده که نکوهیده و خوار خواهی شد». و باز در پایان همین آیات تأکید فرموده است: ﴿وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَّدْحُورًا﴾ [الإسراء: 39]. «و هیچ معبودی را شریک الله قرار مده که نکوهیده و به‌دور از رحمت الهی در دوزخ خواهی افتاد». الله عزوجل در همین آیه، اهمیت این نکات را به ما یادآوری می‌کند و می‌فرماید: ﴿ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ﴾ [الإسراء: 39]. «این احکام از حکمت‌هایی است که پروردگارت به‌سوی تو وحی نموده است».
11- آيه‌ي 36 سوره نساء نیز كه آيه‌ي حقوق دهگانه نامیده می‌شود، با اين فرموده‌ی الله سبحانه وتعالى آغاز می‌گردد که: ﴿وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْ‍ئًا﴾ [النساء: 36]. «و الله را پرستش کنید و چیزی را با او شریک نگردانید».
12- آگاهي از وصيت رسول الله صلى الله عليه وسلم در هنگام وفاتش.
13- شناخت حق الله بر بندگانش.
14- شناخت حق بندگان بر الله، در صورتی که حق الله را ادا کنند.
15- بيشتر اصحاب پيامبر صلى الله عليه وسلم از اين مساله اطلاع نداشتند. [در شرح استاد عبدالرحمن بن حسن آل الشیخ آمده است: بيشتر صحابه نمی دانستند که "حق بندگان بر الله، این ا‎ست که کسی را که به او شرک نمی‌ورزد، عذاب نکند"؛ چرا که پیامبر صلى الله عليه وسلم به معاذ-رضي الله عنه- فرمود: «این مژده را به مردم مرسان؛ زیرا بیم آن می‌رود که بر این مژده، تکیه کنند و عمل را ترک نمایند». لذا معاذ-رضي الله عنه- این مژده را تا واپسین لحظات حیاتش مخفی نگه داشت و بدین‌سان بسیاری از صحابه -رضی الله عنهم- این نکته را نمی دانستند. (ويراستار)]
16- جواز كتمان علم، به خاطر پاره‌ای از مصلحت‌های شرعی.
17- استحباب بشارت دادن مسلمان به آنچه كه خوشحالش مي‌گرداند.
18- ترس از اينكه مردم با تکیه بر رحمت‌هاي گسترده‌ی الله، دست از عمل بردارند.
19- هرگاه كسي پاسخ سوالي را ندانست، بگويد: والله اعلم.
20- جواز اختصاص دادن برخي از افراد براي آموزش مطلب یا نکته‌ای علمی به آنان.
21- تواضع رسول‌الله صلى الله عليه وسلم؛ چنانکه سوار الاغ مي‌شدند و پشت سر خود نيز كسي را سوار مي‌كردند.
22- جواز سوار كردن كسي، پشت سر خود بر حيواني. [در برخی نسخه‌های این کتاب آمده است: در صورتی که حیوان، توانش را داشته باشد. (ويراستار)]
23- منزلت و مقام معاذ بن جبل-رضي الله عنه-.
24- اهميت والاي مساله‌ي توحيد.
***

باب (2): فضيلت توحيد و اينكه ساير گناهان را نابود مي‌گرداند
الله جل جلاله مي‌فرمايد: ﴿الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُم بِظُلْمٍ أُوْلَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُم مُّهْتَدُونَ﴾ [الأنعام: 82]. «امنیت، از آنِ کسانی است که ایمان آوردند و ایمانشان را به شرک نیامیختند؛ آنان هدایت یافته اند».
عباده بن صامت می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «مَنْ شَهِدَ أَنْ لا إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَه، وأَنَّ مُحمَّدًا عبْدُهُ وَرَسُولُه، وأَنَّ عِيسى عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُه، وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْه، وأَنَّ الجَنَّةَ حَقٌّ وَالنَّارَ حَقٌّ، أَدْخَلَهُ اللَّهُ الجَنَّةَ عَلى ما كانَ مِنَ العمَلِ». [روایت بخاري و مسلم] [صحیح بخاری، ش:3435؛ و صحیح مسلم، ش:28. (ويراستار)]
ترجمه: «هرکس، گواهی دهد که معبود راستینی جز الله وجود ندارد و محمد، بنده و فرستاده‌ی اوست و شهادت دهد که عیسی، بنده و فرستاده‌ی الله، و کلمه‌ی اوست که به مریم القا کرد و نیز مخلوق او می‌باشد، و گواهی دهد که بهشت و دوزخ، هر دو حق است، هر عملی که داشته باشد، (سرانجام،) الله متعال، او را وارد بهشت می‌کند».
عتبان-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «فَإِنَّ اللَّه قَدْ حَرَّمَ على النَّارِ مَنْ قال: لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ يَبْتَغِي بِذَلِكَ وَجْهِ اللَّهِ». [روایت بخاري و مسلم] [صحیح بخاری، ش: 425؛ و صحیح مسلم، ش:33. (ويراستار)]
ترجمه: «همانا الله، کسی را که به‌خاطر خشنودی او لااله‌الاالله بگوید، بر آتش دوزخ حرام کرده است».
ابوسعيد خدري-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «إِنَّ مُوسَى -عليه السلام- قَالَ: يَا رَبِّ عَلِّمْنِي شَيْئًا أَذْكُرُكَ بِهِ وَأَدْعُوكَ بِهِ، قَالَ: يَا مُوسَى، قُلْ: لا إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، قَالَ: كُلُّ عِبَادِكَ يَقُولُ هَذَا، إِنَّمَا أُرِيدُ شَيْئًا تَخُصُّنِي بِهِ، قَالَ: يَا مُوسَى، لَوْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعَ وَعَامِرَهُنَّ غَيْرِي، وَالْأَرْضِينَ السَّبْعَ فِي كِفَّةٍ وَلا إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ فِي كِفَّةٍ مَالَتْ بِهِنَّ لا إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ». [روایت ابن‌حبان و حاکم؛ حاکم، این حدیث را صحیح دانسته است.] [صحيح ابن حبان، ش: 6185؛ المستدرك على الصحيحين، (1/ 528). (ويراستار)]
ترجمه: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «موسي عرض کرد: پروردگارا! به من چيزي بياموز كه تو را با آن ياد كنم و بخوانم. فرمود: بگو: لا إله إلا الله موسي گفت: پروردگارا! اين را همه‌ي بندگانت مي‌گويند؛ از تو چیزی می‌خواهم که ویژه‌ی من باشد. فرمود: اي موسي! اگر آسمان‌هاي هفتگانه با تمام موجوداتی که در آنها هستند- غیر از خودم- و زمين‌هاي هفتگانه در يك پله‌ی ترازو نهاده شوند و لا إله إلا الله در پله‌ای دیگر، لا إله إلا الله از همه‌ی آنها سنگین‌تر و برتر خواهد بود».
انس-رضي الله عنه- مي‌گويد: از رسول الله صلى الله عليه وسلم شنيدم كه فرمود: «قال اللَّه تعالى: يَا ابْنَ آدَم، إِنَّكَ لَو أَتَيْتَني بِقُرابٍ الأَرْضِ خطايا، ثُمَّ لَقِيْتَني لا تُشْرِكُ بِي شَيْئًا، لأَتَيْتُكَ بِقُرَابِهَا مَغْفِرَةً». [ترمذی، روایت کرده و آن را حسن دانسته است.] [صحیح الجامع، ش: 4338؛ السلسلة الصحیحة، ش: 127؛ صحیح الترمذی، آلبانی -رحمه الله-، ش: 2805. (ويراستار)]
ترجمه: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «... الله متعال می‌فرماید: ای فرزند آدم! اگر در حالی به سوی من بیایی و با من ملاقات کنی که به‌ پُریِ زمین گناه کرده‌ای، ولی هیچ چیز و هیچ‌کس را شریکم نساخته باشی، من با همین اندازه مغفرت و آمرزش، نزدت خواهم آمد».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- فضل و بخشش بي‌كران الله.
2- پاداش بزرگ توحيد در نزد الله متعال.
3- توحيد، كفاره‌ي گناهان است.
4- تفسير آيه‌ي 82 سوره‌ي انعام و اینکه واژه‌ی "ظلم" در این آیه، به معنای شرک است.
5- پنج موردي كه در حديث عباده ذكر شده‌اند، قابل تأملند.
6- با جمع‌بندی حديث عباده و حديث عتبان و دیگر احادیث این باب، مفهوم لا إله إلا الله را درمي‌يابيم و به اشتباه و موضع نادرست فريب‌خوردگان پي مي‌بريم.
7- شرط پذیرش لا إله إلا الله از گوینده‌اش، این است که آن را با اخلاص و برای خشنودی الله بگوید.
8- حتي پيامبران نیز نياز داشتند که فضيلت لا إله إلا الله به آنان یادآوری شود.
9- لا إله إلا الله از همه‌ي موجودات سنگين‌تر و برتر است؛ ولي با اين حال ترازوی برخی از گویندگانش سنگين نخواهد بود.
10- زمين نیز همانند آسمان دارای هفت طبقه می‌باشد.
11- موجوداتی در هفت طبقه‌ی آسمان و زمین، سکونت دارند.
12- اثبات معني حقيقي صفات الله متعال؛ برخلاف اهل تعطیل یا کسانی که منکر صفات الله عزوجل هستند.
13- در حدیث عِتبان-رضي الله عنه- آمده است که رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «همانا الله، کسی را که به‌خاطر خشنودی او لا إله إلا الله بگوید، بر آتش دوزخ حرام کرده است». با شناخت حديث انس-رضي الله عنه- به مفهوم حديث عِتبان-رضي الله عنه- پی می‌بریم و درمی‌یابیم که خشنودی الله متعال در كنار نهادن شرك است و گفتنِ زبانیِ لا إله إلا الله به‌تنهایی کافی نیست.
14- اين مساله كه عيسي و محمد عليهما السلام، هر دو در کنار هم به‌عنوان بندگان الله و پيامبران او ذکر شده‌اند، قابل تأمل است.
15- عيسي -عليه السلام- ویژگی خاصی دارد؛ اینکه پیدایش او نتیجه‌ی کلمه‌ی الله متعال است که به مریم القا کرد و با فرمان پدید آی، او را پدید آورد.
16- عيسي، روح الله، یعنی مخلوق و آفریده‌ی الله عزوجل می‌باشد.
17- فضيلت ايمان به بهشت و دوزخ.
18- گوينده‌ي لا إله إلا الله هر عملي كه داشته باشد، سرانجام وارد بهشت خواهد شد.
19- ترازو، دو كفه یا دو پله دارد.
20- «وجه» یکی از صفات الله متعال است.
***

باب (3): موحد راستين بدون حساب وارد بهشت خواهد شد
الله جل جلاله مي‌فرمايد: ﴿إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِّلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ﴾ [النحل: 120]. «بی‌گمان ابراهیم، خود یک امت فرمانبردار برای الله و (نیز) حنیف (و حق‌گرا) بود؛ و از مشرکان نبود».
همچنين می‌فرماید: ﴿وَالَّذِينَ هُم بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ﴾ [المؤمنون: 59]. «و آنان که به پروردگارشان شرک نمی‌ورزند».
حصين بن عبدالرحمن گوید: نزد سعيد بن جبير بودم كه گفت: چه كسي از شما پاره‌ستاره‌اي را كه ديشب سقوط كرد ديده است؟ گفتم: من ديده‌ام. البته من در حال اداي نماز نبودم؛ بلكه حشره‌اي زهرآگين به من نيش زده بود. گفت: آن‌گاه چه كردي؟ گفتم: رقيه خواندم. [منظور از رُقْیه، خواندن دعای شرعی و دم کردن بر بدن است. (ويراستار)] پرسید: چرا این کار را کردی؟ گفتم: به‌خاطر حديثي كه از شعبي شنيده بودم. سوال کرد: چه حديثي؟ پاسخ دادم: او از بريده بن حصيب نقل مي‌كرد كه [رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود]: «رقيه خواندن جايز نيست مگر در دو مورد: در چشم زخم و در گزيدن گزندگان». [روایت احمد و ابن‌ماجه از بریده بن حصیب اسلمی به‌صورت مرفوع؛ و نیز روایت احمد و ابوداود ترمذی از عمران بن حصین به صورت مرفوع؛ هیثمی گوید: رجال احمد، ثقه هستند. (ويراستار)] سعيد گفت: كار خوبي است كه انسان چيزي را كه شنيده، بدون كم و كاست بيان كند؛ ولي ما روايتي از ابن‌عباس-رضي الله عنهما- داريم كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرموده است: «عُرضَت عليَّ الأمَم، فَرَأيْت النَّبِيَّ وَمعَه الرُّهيْطُ والنَّبِيَّ ومَعهُ الرَّجُل وَالرَّجُلان، وَالنَّبِيَّ وليْسَ مَعهُ أحدٌ إذ رُفِعَ لِى سوادٌ عظيمٌ فظننتُ أَنَّهُمْ أُمَّتِي، فَقِيلَ لِى: هذا موسى وقومه ولكن انظر إلى الأفق فإذا سواد عظيم فقيل لى انظر إلى الأفق الآخر فإذا سواد عظيم فقيل لي: هَذه أُمَّتُك، ومعَهُمْ سبْعُونَ أَلْفاً يَدْخُلُونَ الْجَنَّة بِغَيْرِ حِسَابٍ ولا عَذَابٍ». ثُمَّ نَهَض فَدَخَلَ منْزِلَه، فَخَاض النَّاسُ في أُولَئِكَ الَّذينَ يدْخُلُون الْجنَّةَ بِغَيْرِ حسابٍ وَلا عذاب، فَقَالَ بعْضهُم: فَلَعَلَّهُمْ الَّذينَ صَحِبُوا رسول‌اللَّه صلى الله عليه وسلم وقَال بعْضهُم: فَلعَلَّهُمْ الَّذينَ وُلِدُوا في الإسْلام، فَلَمْ يُشْرِكُوا باللَّه شيئاً وذَكَروا أشْياء فَخرجَ عَلَيْهمْ رسول اللَّه صلى الله عليه وسلم فَقال: «مَا الَّذي تَخُوضونَ فِيه؟» فَأخْبَرُوهُ فَقال: «هُمْ الَّذِينَ لا يرقُونَ، وَلا يَسْتَرْقُون، وَلاَ يَتَطيَّرُون، وَعَلَى ربِّهمْ يتَوكَّلُونَ». فقَامَ عُكَّاشةُ بنُ مُحْصِن فَقال: ادْعُ اللَّه أنْ يجْعَلَني مِنْهُم، فَقال: «أنْت مِنْهُمْ». ثُمَّ قَام رَجُلٌ آخَرُ فَقال: ادْعُ اللَّه أنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ فقال: «سَبَقَكَ بِهَا عُكَّاشَةُ». [متفق عليه] [صحیح بخاری، ش: 5705؛ و صحیح مسلم، ش: 220. گفتنی است که این، لفظ مسلم -رحمه الله- می‌باشد؛ چون در روایتی که بخاری -رحمه الله- نقل کرده، «لایرقون» نیامده و به جای آن، «لایکتوون» آمده است؛ یعنی: «از کسی نمی‌خواهند که آنها را داغ کند». لفظ مسلم، از لحاظ سند و متن، شاذ است. (ويراستار)]
ترجمه: ابن‌عباس-رضي الله عنهما- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «امت‌ها به من نشان داده شدند؛ پیامبری دیدم که کم‌تر از ده نفر با او بودند و پیامبری مشاهده کردم که یک یا دو نفر همراهش بودند و پیامبری دیدم که هیچ‌کس با او نبود تا اين‌كه گروه بزرگي به من عرضه گرديد. گمان کردم که امت من هستند. به من گفته شد: اين‌ها، موسي و قومش هستند؛ به افق نگاه كن. نگاه کردم و جمعیت انبوهی دیدم. به من گفته شد: افق دیگر را بنگر. آن سوی افق نیز جمعیت انبوهی مشاهده کردم؛ به من گفتند: اين، امت توست كه هفتاد هزار نفر از آنها بدون حساب و عذاب، وارد بهشت مي‌شوند». سپس رسول‌الله صلى الله عليه وسلم برخاست و به خانه‌اش رفت. آن‌گاه مردم درباره‌ی کسانی که بدون حساب و عذاب وارد بهشت می‌شوند، به بحث و گفتگو پرداختند. برخی می‌گفتند: شاید آنها، اصحاب رسول‌الله صلى الله عليه وسلم باشند. و برخی دیگر می‌گفتند: شاید آنها، کسانی باشند که در دوران اسلام متولد شده‌اند و هیچ‌گاه به الله شرک نورزیده‌اند. رسول‌الله صلى الله عليه وسلم از خانه‌اش بیرون آمد و پرسید: «درباره‌ی چه موضوعی، بگومگو دارید؟» لذا موضوع بگومگوی خود را با رسول‌خدا صلى الله عليه وسلم در میان گذاشتند. فرمود: «آنها، كساني هستند كه "دَم و افسون" نمی‌خوانند و درخواست تعويذ (دم و افسون) نمي‌نمایند، فال نمي‌گيرند و بر پروردگارشان توكل می‌کنند». عكاشه بن محصن-رضي الله عنه- برخاست و گفت: از الله بخواهید که من، جزو آنها باشم. پیامبر صلى الله عليه وسلم فرمود: «تو، جزو آنها هستی». مردي ديگر برخاست و گفت : «از خدا بخواهید که من نیز جزو آنها باشم». فرمود: «عكاشه در این زمینه بر تو پیشی گرفت».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- شناخت مراتب یا تفاوت درجات مردم در زمینه‌ی توحيد.
2- مفهوم راستین توحید یا چگونگی تحقق بخشیدن به اصل توحید.
3- الله متعال، ابراهيم -عليه السلام- را از آن جهت که مشرک نبود، ستود و فرمود: ﴿وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ﴾ [النحل: 120]. يعني: «از مشركان نبود».
4- الله متعال در وصف مومنان و دوستان خویش فرموده است: ﴿وَالَّذِينَ هُم بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ﴾ [المؤمنون: 59]. «و آنان که به پروردگارشان شرک نمی‌ورزند».
5- ترک دم و افسون؛ و نیز داغ نکردن، از نشانه‌های توحيد حقيقي یا از راه‌های تحقق بخشیدن به توحید است.
6- توکل است که جامع این ویژگی‌هاست.
7- درك ژرف و دقیق اصحاب پيامبر صلى الله عليه وسلم كه دانستند بدون عمل نمي‌توان به اين مقام رسيد.
8- اصحاب -رضی الله عنهم- اشتیاق فراوانی به کارهای نیک و رسیدن به خوبی‌ها داشتند.
9- فضيلت اين امت بر ديگران، هم از نظر تعداد و کمیت و هم از نظر كيفیت و وضعیت ایمانی.
10- فضيلت پيروان موسي -عليه السلام-.
11- ساير امت‌ها به رسول الله صلى الله عليه وسلم نشان داده شدند.
12- هر امتي جداگانه و با پيامبرش حشر مي‌شود.
13- اندک بودن کسانی که دعوت پیامبران -عليهم السلام- را پذیرفته‌اند.
14- پیامبرانی که کسی دعوتشان را نپذیرفته است، تنها حشر مي‌شوند.
15- ره‌آورد این آگاهی، این است که از كثرت و فراوانی، نباید مغرور شد و از قلت و اندک بودن نیز نباید ناامید گردید.
16- جواز رقيه خواندن یا دعای شرعی براي چشم زخم و گزيدگي.
17- فهم و درک دقیق و ژرف گذشتگان نيك؛ آنجا كه سعيد فرمود: «كار خوبي است كه انسان چيزي را كه شنيده، بدون كم و كاست بيان كند»؛ یعنی دریافت که این دو حدیث (= حدیث بریده بن حصیب و حدیث ابن‌عباس) تعارضی با هم ندارند.
18- گذشتگان نيك امت، هرگز كسي را بی‌مورد یا به چیزی که نداشت، مدح و تعريف نمي‌كردند.
19- اينكه رسول الله صلى الله عليه وسلم به عکاشه-رضي الله عنه- فرمود: «تو، جزو آنها هستی»، يكي از نشانه‌های نبوت ايشان است. [چنانکه عکاشه-رضي الله عنه- در يكي از جنگ‌های مبارزه با مرتدان به شهادت رسید. (ويراستار)]
20- مقام و منزلت عكاشه بن محصن-رضي الله عنه-.
21- جواز استفاده از کنایه یا سخنان كنايه‌آميز. [یعنی به جای اینکه آشکارا به آن مرد بگوید که تو شایسته‌ی چنین مقامی نیستی، فرمود: «عکاشه در این زمینه بر تو پیشی گرفت». لذا منظور از سخنان کنایه‌آمیز در اینجا این است که می‌توان به جای ردّ صریحِ یک درخواست یا یک موضوع،- به شرطی که حقّ کسی ضایع نشود- از واژه‌هایی استفاده کرد که اسباب ناراحتیِ طرف مقابل را فراهم نسازد. (ويراستار)]
22- اخلاق سترگ و نيكوي رسول الله صلى الله عليه وسلم.
***

باب (4): ترس از شرك
الله عزوجل مي‌فرمايد: ﴿إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَن يَشَاءُ﴾ [النساء: 48]. «همانا الله این را که به او شرک ورزند، نمی‌آمرزد و جز شرک را برای هر که بخواهد می‌بخشد».
همچنين دعاي ابراهيم -عليه السلام- در كلام الله چنين نقل شده است که: ﴿وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَن نَّعْبُدَ الْأَصْنَامَ﴾ [ابراهیم: 35]. «و من و فرزندانم را از پرستش بت‌ها دور بدار».
رسول الله صلى الله عليه وسلم فرموده است: «إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ الشِّرْكُ الأَصْغَرُ»؛ یعنی: «بیش‌ترین چیزی که از بابتِ آن برای شما می‌ترسم، شرک اصغر است». پرسیدند: ای رسول‌خدا! شرک اصغر چیست؟ فرمود: «ریا». [روایت احمد، طبرانی و بیهقی] [صحیح است؛ السلسلة الصحیحة، ش: 951. (ويراستار)]
ابن مسعود-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «مَنْ مَاتَ وَهْوَ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ نِدًّا دَخَلَ النَّارَ». [روایت بخاری] [صحیح بخاری، ش:4497. (ويراستار)] یعنی: «هركس در حالي بميرد كه غيرالله را به فرياد خوانده- و به الله شرک ورزیده باشد-، وارد دوزخ می‌شود».
جابر-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «مَنْ لَقِيَ اللَّهَ لا يُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا دَخَلَ الْجَنَّةَ وَمَنْ لَقِيَهُ يُشْرِكُ بِهِ دَخَلَ النَّارَ». [روایت مسلم] [صحیح مسلم، ش:93. (ويراستار)] یعنی: «هركس الله را در حالي ملاقات كند كه کسی یا چیزی را شریکش نساخته باشد، وارد بهشت مي‌شود و هرکه در حالي بمیرد كه کسی یا چیزی را با او شريك گرفته است، وارد دوزخ مي‌گردد».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- ترس و هراس از شرك.
2- ريا و خودنمایی، نوعي شرك است.
3- ريا، از نوع شرك اصغر است.
4- ریا، بزرگ‌ترین خطری است که انسان‌های شایسته و نیکوکار را تهدید می‌کند.
5- نزديك بودن بهشت و دوزخ [به انسان]. [یعنی میان انسان و بهشت یا دوزخ، فاصله‌ای جز مرگ وجود ندارد. رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرموده است: «الجَنَّةُ أقَربُ إلى أَحدِكُم مِنْ شِراكِ نَعْلِهِ والنَّارُ مِثْلُ ذلِكَ»؛ یعنی: «بهشت و دوزخ، به هر یک از شما از بند کفش او نزدیک‌ترند». [روایت بخاری، ش: 6488 به‌نقل از ابن‌مسعود-رضي الله عنه-] (ويراستار)]
6- در یک حدیث، بهشت و دوزخ، با هم و یک‌جا ذکر شده‌اند.
7- كسي كه الله جل جلاله را در حالي ملاقات كند كه شرك نورزيده است، وارد بهشت می‌شود و آن‌که شرك ورزيده باشد، وارد دوزخ مي‌گردد؛ اگرچه عبادت‌گزارترين انسان روي زمين باشد.
8- مسأله‌ی بزرگ اينكه ابراهيم -عليه السلام- از الله عزوجل خواست که او و فرزندانش را از پرستش بت‌ها دور نگه دارد.
9- عبرت گرفتن ابراهيم -عليه السلام- از حال اكثر مردم كه به شرك مبتلا بودند؛ چنانكه عرض کرد: ﴿رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ﴾ [ابراهیم: 36]. «ای پروردگارم! بت‌ها سبب گمراهی بسیاری از مردم شده‌اند».
10- در این باب، مفهوم لا إله إلا الله بیان شده است؛ بخاری -رحمه الله- نیز درباره‌ی حدیث مذکور، همین را گفته است.
11- منزلت و مقام كسي كه از شرك، سالم و به‌دور باشد.
***

باب (5): دعوت به شهادت لا إله إلا الله
الله عزوجل مي‌فرمايد: ﴿قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ﴾ [یوسف: 108]. «بگو: این راه من است که همراهِ پیروانم، با بصیرت و آگاهی به‌سوی الله فرا می‌خوانم؛ و الله، پاک و منزه است. و من جزو مشرکان نیستم».
عن ابن عباس-رضي الله عنهما-؛ أنَّ رسول الله صلى الله عليه وسلم لمّا بَعثَ مُعَاذاً إلى اليمن قال له:«إِنَّكَ تَأْتِي قَوْمًا من أَهْلِ الكِتَابِ، فليكن أول ما تدْعُوهُمْ إِلَيه: شْهاَدةُ أَنْ لا إله إلا الله (وفي رواية:إلى أن يوحّدوا الله) فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوك لِذَلِكَ، فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوك لِذَلِكَ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ فَتُرَدُّ على فُقَرَائِهِمْ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوك لِذَلِك،َ فَإِيَّاكَ وَكَرَائِمَ أَمْوَالِهِمْ وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ؛ فَإِنَّهُ لَيْسَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ».[بخاری و مسلم] [صحیح بخاری، در چندین مورد، از جمله: (1395، 1458)؛ و صحیح مسلم، ش: 19؛ به نقل از معاذ-رضي الله عنه-. (ويراستار)]
ترجمه: ابن‌عباس-رضي الله عنهما- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم هنگامی که معاذ-رضي الله عنه- را (برای دعوت، به یمن) فرستاد، به او فرمود: «تو نزد کسانی می‌روی که اهل کتابند؛ آنان را به گفتن لاإله‌إلاالله- و در روایتی دیگر: به اقرار به وحدانیت الله- دعوت کن و چون لاإله‌إلاالله را گفتند، به آنها خبر بده که الله در شبانه‌روز، پنج نماز بر آنان فرض کرده است؛ اگر پذیرفتند، به آنها اعلام کن که الله زکات را در اموالشان بر آنان فرض نموده که از ثروتمندان ایشان گرفته شده، به فقیرانشان داده می‌شود. اگر این فرمان را پذیرفتند، از گرفتن اموال قیمتیِ آن‌ها (به عنوان زکات) بپرهیز و از دعای مظلوم بترس؛ زیرا هیچ حجابی، میان الله و دعای مظلوم وجود ندارد».
وعن سهل بن سعد -رضي الله عنه- أنّ رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: يَوْمَ خَيْبَرَ:«لأعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَدًا رَجُلا يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُه، يفْتَحُ الله عَلَي يَدَيْهِ»، فَبَاتَ النَّاسُ يدوكون لَيْلَتَهُمْ أَيُّهُمْ يُعْطَاها، فلما أصبحوا غدوا على رسول الله صلى الله عليه وسلم كُلُّهُمْ يَرْجُوا أن يعطاها فَقَال:َ«أَيْنَ عَلِي ابن ابي طالب؟» فَقِيلَ هو يَشْتَكِي عَيْنَيْهِ، فأرسلوا إليه فأُتي به، فَبَصَقَ فِي عَيْنَيْهِ وَدَعَا لَهُ، فَبَرَأَ كَأَنْ لَمْ يَكُنْ بِهِ وَجَعٌ فَأَعْطَاهُ الرّاية فَقَال:َ«انْفُذْ عَلَي رِسْلِكَ حَتَّى تَنْزِلَ بِسَاحَتِهِمْ ثُمَّ ادْعُهُمْ إِلَي الإِسْلامِ وَأَخْبِرْهُمْ بِمَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ. من حق الله تعالى فيه، فَوَاللَّهِ لَأَنْ يَهْدِيَ اللَّهُ بِكَ رَجُلا واحداً خير لك من حُمْرُ النَّعَمِ». [بخاری و مسلم] [صحیح بخاری در چند مورد، از جمله: (2942، 4210) و صحیح مسلم، ش: 2406. (ويراستار)]
ترجمه: سهل بن سعد ساعدی-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم روز "خیبر" فرمود: «فردا این پرچم را به دست مردی خواهم داد که الله، فتح و پیروزی را به دست او رقم خواهد زد؛ او، الله و پیامبرش را دوست دارد و الله و پیامبرش نیز او را دوست دارند». مردم، شب را در حالی سپری کردند که به یکدیگر می‌گفتند: کدام‌یک از آنها پرچم را دریافت خواهد کرد. صبح که شد، مردم نزد رسول‌الله صلى الله عليه وسلم رفتند و هر یک از آنها آرزو داشت که پرچم به او واگذار شود. پیامبر صلى الله عليه وسلم فرمود: «علی بن ابی‌طالب کجاست؟» گفتند: ای رسول‌خدا! چشمش درد می‌کند. فرمود: «دنبالش بفرستید». علی-رضي الله عنه- را آوردند. رسول‌الله صلى الله عليه وسلم از آب دهان خویش به چشمان علی مالید و علی-رضي الله عنه- بلافاصله بهبود یافت؛ گویا هیچ دردی نداشته است. آن‌گاه پیامبر صلى الله عليه وسلم پرچم را به او داد. علی-رضي الله عنه- پرسید: آیا با آنان بجنگم تا آنکه مانند ما مسلمان شوند؟ فرمود: «بدون عجله، به سوی آنها برو تا به منطقه‌ی آنان برسی؛ آن‌گاه آنان را به سوی اسلام فرابخوان و آنان را از حقوق الله متعال که در دین بر آنها واجب می‌شود، آگاه کن. به الله سوگند که اگر الله، یک نفر را به‌وسیله‌ی تو هدایت نماید، برای تو از شتران سرخ‌مو بهتر است».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- دعوت به سوي الله، راه كساني است كه از رسول اللهصلى الله عليه وسلم پيروي مي‌كنند.
2- تأكيد به اينكه در دعوت به سوی الله بايد اخلاص داشت؛ زيرا چه‌بسا دعوتگر به نام دعوت به سوي الله، در واقع به سوی خويشتن فرا می‌خواند. [یعنی هدفش از دعوت، خودنمایی است یا می‌خواهد هوادارانی پیدا کند. (ويراستار)]
3- بصيرت و آگاهی [یا برخورداری از علم و دانش کافی] از ضرورت‌ها و امور مهم دعوت است. [آن‌که دانش کافی ندارد- هرچند عبادت‌گزار و نیک‌رفتار باشد- فرد شایسته‌ای برای دعوت نیست. (ويراستار)]
4- یکی از ره‌یافت‌ها و دلایلِ خوبیِ توحيد، تنزیه الله متعال، یعنی پاک دانستن او از هر گونه عيب و نقصی می‌باشد.
5- زشتي شرك، اين است كه نتیجه‌اش نسبت دادن عیب و نقص به الله متعال می‌باشد. [در صورتی که الله متعال دارای کمال مطلق است و از هر عیب و نقصی، پاک و مبرّاست. (ويراستار)]
6- و از مهم‌ترین ره‌یافت‌ها و خوبی‌های توحید، دور کردنِ مسلمان از مشرکان می‌باشد تا جزو مشرکان قرار نگیرد؛ هرچند که شرک نورزد. [این، بیانگر اهمیت تبری جستن از مشرکان می‌باشد؛ همین بس که این امر، یکی از ره‌یافت‌ها و بلکه از ضرورت‌های تحقق توحید است. (ويراستار)]
7- توحيد، نخستين فريضه‌ی الهي است.
8- قبل از هر چيز- حتي پیش از فراخواندن به سوی نماز-، بايد به توحيد دعوت داد. [یعنی در جریان دعوت، فراخواندن به سوی توحید، بر دعوت دادن به سوی سایر فرایض، اولویت دارد. (ويراستار)]
9- مفهوم لا إله إلا الله، اقرار به وحدانیت الله یا محقق ساختن توحید است.
10- چه‌بسا اهل کتاب مفهوم لا إله إلا الله را نمی‌دانند؛ و آنان‌که می‌دانند، بدان عمل نمی‌کنند. [زیرا اگر لا إله إلا الله را می‌دانستند و بدان عمل می‌کردند، نیازی به فرا خواندن آنان به گفتن این کلمه نبود. ضمن اینکه مؤلف -رحمه الله- بدین نکته اشاره دارد که چه‌بسا یک عالِم نیز فهم دقیقی از مفهوم این کلمه نداشته باشد؛ همانند اهل کتاب که در حدّ خود، اهل علم بودند. (ويراستار)]
11- یادآوری این نکته که تعلیم یا آموزش دادن، باید مرحله‌ای یا به صورت تدریجی باشد. [چنانکه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم به معاذ-رضي الله عنه- یادآوری فرمود که ابتدا لا إله إلا الله را به اهل کتاب آموزش دهد؛ سپس نماز و آن‌گاه زکات و دیگر احکام شرعی را. (ويراستار)]
12- اولویت‌بندی در کارها، بدین صورت که ابتدا به کارهای مهم‌تر و سپس به کارهایی بپردازیم که اولویت کم‌تری دارند.
13- چگونگی مصرف زکات. [اشاره‌ای است به یکی از موارد هشت‌گانه‌ی مصرف زکات- که در آیه‌ی 60 سوره‌ی توبه آمده است-؛ بدین‌سان که زکات، از ثروتمندان هر منطقه گرفته شده، به فقیران همان منطقه داده می‌شود و نباید به سرزمین دیگری منتقل گردد؛ مگر آنکه در آن سرزمین، فقیری وجود نداشته باشد یا در شرایط خاص که به صلاح‌دید حاکم شرع بستگی دارد. (ويراستار)]
14- استاد بايد شبهه‌ی شاگردش را برطرف كند. [یعنی هرگونه دانش یا اطلاعاتی که می‌تواند، در اختیار شاگردش بگذارد. (ويراستار)]
15- نهی از گرفتن اموال قیمتیِ مردم به عنوان زکات.
16- پروا كردن از دعای مظلوم.
17- هیچ حجابی، میان الله و دعای مظلوم وجود ندارد.
18- از دلايل اهميت توحيد مي‌توان به سختی‌ها، و نیز گرسنگی‌ها و بیماری‌هایی اشاره کرد که بر سردار پيامبران و همین‌طور بر اولیای برجسته‌ی الهی عارض شد. [گویا اشاره‌ی مؤلف -رحمه الله- به سختی‌ها و گرسنگی‌هایی است که در غزوه‌ی خیبر- و نیز در سایر مراحل دعوت- بر رسول الله صلى الله عليه وسلم وارد آمد. (ويراستار)]
19- اينكه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «فردا پرچم را به دست كسي خواهم داد که ...»، یکی از نشانه‌های نبوت ايشان است. [زیرا در این حدیث آمده است: «فردا این پرچم را به دست مردی خواهم داد که الله، فتح و پیروزی را به دست او رقم خواهد زد»؛ و همین‌طور هم شد و الله متعال، پیروزی را به دست علی بن ابی‌طالب -رضي الله عنه- رقم زد. (ويراستار)]
20- شفا يافتن چشمان علي-رضي الله عنه- با آب دهان رسول‌الله صلى الله عليه وسلم نيز یکی دیگر از نشانه‌های نبوت ايشان است.
21- فضيلت و منزلت علي-رضي الله عنه-.
22- فضيلت اصحاب رسول‌الله صلى الله عليه وسلم، كه شب را در شادیِ مژده‌ی فتح و در حالی سپری کردند و هر یک از آنها آرزو داشت که رسول‌الله صلى الله عليه وسلم پرچم را به دستِ او بدهند.
23- ايمان به تقدیر الهی؛ زیرا آنان‌که به امید دریافت پرچم، نزد رسول‌الله صلى الله عليه وسلم حاضر شدند، پرچم را دریافت نکردند؛ اما آن‌که- به سبب بیماری، حضور نیافت و- سعی نکرد، پرچم را دریافت نمود.
24- آموزش و یادآوری آداب مربوط به پیکار؛ آن‌جا که- به علی-رضي الله عنه-- فرمود: «بدون عجله، به سوی آنها برو».
25- دعوت دادن، پیش از آغاز نبرد است؛ یعنی پیش از آغاز نبرد، باید دشمن را به اسلام فراخواند.
26- به رهنمود شریعت، كساني- همچون اهل خیبر- كه پیش‌تر دعوت اسلام به آنان رسیده و حتی با آنان پیکار شده است، باز هم دعوت داده شوند.
27- دعوت بايد با حكمت و دانش باشد؛ چنانكه فرمود: به آنان خبر بده كه چه چيزهایي بر آنها واجب است. [آری؛ حکمت در این است که ابتدا اسلام، معرفی گردد و سپس احکام اسلامی. (ويراستار)]
28- شناخت حقوق الله در اسلام.
29- پاداش كسي كه به دست او، فردي هدايت یابد.
30- جواز سوگند ياد كردن بر فتوایي كه صادر مي‌كند. [زیرا رسول‌الله صلى الله عليه وسلم، خود سوگند یاد کرد که: «به الله سوگند که اگر الله، یک نفر را به‌وسیله‌ی تو هدایت نماید، برای تو از شتران سرخ‌مو بهتر است». (ويراستار)]
***

باب (6): تفسير توحيد و مفهوم لا إله إلا الله
الله عزوجل مي‌فرمايد: ﴿أُوْلَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُورًا﴾ [الإسراء: 57]. «کسانی که (مشرکان) آنها را می‌خوانند، خود جویای وسیله‌ای برای تقرب و نزدیکی به پروردگارشان هستند- تا کدامینشان نزدیک‌تر باشد- و به رحمتش امیدوارند و از عذابش می‌ترسند. به‌راستی که عذاب پروردگارت درخورِ پرهیز است».
و می‌فرماید: ﴿وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَرَاءٌ مِّمَّا تَعْبُدُونَ (26) إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي﴾ [الزخرف: 26-27]. «و زمانی (را یادآوری کن) که ابراهیم به پدر و قومش گفت: همانا من از آنچه می‌پرستید، بیزارم؛ جز ذاتی که مرا آفریده است».
همچنین می‌فرماید: ﴿اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللَّهِ﴾ [التوبة: 31]. «آنان، دانشمندان و راهبانشان را به جای الله، به خدایی گرفتند».
و نیز مي‌فرمايد: ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ اللَّهِ أَندَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِّلَّهِ﴾ [البقرة: 156]. «برخی از مردم معبودانی غیر از الله برمی‌گزینند که آنها را همانند الله دوست می‌دارند؛ اما مؤمنان، الله را بیشتر دوست دارند».
رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرموده است: «مَنْ قَالَ لا إله إلا الله وَكَفَرَ بِمَا يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَرُمَ مَالُهُ وَدَمُهُ وَحِسَابُهُ عَلَى اللَّهِ». [روایت مسلم] [صحيح مسلم، ش:23 (ويراستار)]
ترجمه: «هركس لاإله‌الاالله بگوید و به آنچه غير از او پرستش مي‌شود، كفر ورزد، جان و مالش مورد احترام و محفوظ می‌باشد و رسیدگی به اعمالش با الله متعال است».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- در این باب، مهم‌ترین و بزرگ‌ترین مسایل، یعنی شرح توحید و مفهوم لاإله‌الاالله با آیاتی واضح، به‌روشنی بیان شده است.
2- آيه‌ی [57] سوره‌ی إسراء، عبادت بندگان شایسته‌ی الهی از سوی مشرکان را مردود اعلام کرده و بیان داشته که این عمل، شرك اكبر است.
3- آيه‌ی [31] سوره‌ی توبه بیان می‌دارد كه اهل كتاب، رهبران ديني و راهبان خود را به جای الله به خدایی گرفتند؛ در صورتی که دستور داشتند كه فقط الله را پرستش نمايند. گفتنی است: آنها پيشوايان و راهبان خود را سجده نمي‌كردند و آنها را نمي‌خواندند، بلكه در معصيت از آنان پيروي مي‌كردند. [در اینجا به شرک در اطاعت، اشاره شده است؛ و اطاعت از غیرالله، در صورتی شرک است که در جهت مخالفت با الله و رسولش باشد، زیرا اطاعت از مخلوق در جهت نافرمانی از خالق، روا نیست. (ويراستار)]
4- و [در آیات 26 و27 سوره‌ی زخرف] به سخن ابراهيم -عليه السلام- اشاره شده که به کافران فرمود: همانا من از آنچه می‌پرستید، بیزارم؛ جز ذاتی که مرا آفریده است» و بدین‌سان، یگانه‌معبود برحق را از معبودان باطل، جدا و مستثنا کرد؛ یعنی بیان داشت که فقط آفریدگار خود را می‌پرستد. [به عبارت دیگر: از معبودان باطل، بیزاری جست و نسبت به معبود راستین، اظهار موالات نمود.] [توحید، شامل نفی و اثبات است: برائت از غیر الله و معبودان باطل؛ و اخلاص در عبادت برای الله عزوجل که نتیجه‌ی وابستگی و دل‌بستگی به اوست. (ويراستار)] الله عزوجل با این برائت و موالات، مفهوم «لاإله‌إلاالله» را بيان فرموده است؛ همان‌طور که بلافاصله [در آیه‌ی 28 سوره‌ی زخرف] مي‌فرمايد: ﴿وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ﴾ [الزخرف: 28]. يعني: «ابراهیم کلمه‌ی توحید را حقیقتی ماندگار در نسل‌های پس از خویش قرار داد؛ امید است (که مشرکان به سوی توحید) بازگردند».
5- آيه‌ی [167] سوره‌ی بقره درباره‌ی كفار مي‌گويد: ﴿وَمَا هُم بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ﴾ [لبقرة: 167]. يعني: «و آنان، از دوزخ بیرون نخواهند آمد». پیش‌تر بیان شده است: «برخی از مردم معبودانی غیر از الله برمی‌گزینند که آنها را همانند الله دوست می‌دارند»؛ لذا چنین برداشت می‌شود که آنها با اینکه الله را دوست دارند، مسلمان به‌شمار نمی‌آیند؛ پس وضعیت کسانی که معبودان باطل را بیش از الله دارند، روشن است؛ چه رسد به آنان که فقط معبودان باطل خود را دوست دارند و الله را دوست ندارند!
6- «هركس لا إله إلا الله بگوید و به آنچه غير از او پرستش مي‌شود، [یعنی به معبودان باطل] كفر ورزد، جان و مالش مورد احترام و محفوظ می‌باشد و رسیدگی به اعمالش با الله متعال است». اين حديث، يكي از بزرگ‌ترین مواردی است که مفهوم لا إله إلا الله را به‌روشنی بیان می‌کند و نشان می‌دهد که گفتنِ زبانیِ لاإله إلا الله به‌تنهایی برای محفوظ بودن جان و مال گوینده‌اش کافی نیست؛ حتي اگر در کنار تلفظِ زبانی، معنايش را هم بداند و بدان اقرار نماید و جز الله، كسي یا چیزی ديگر را عبادت نكند؛ بلكه جان و مال فرد زماني محفوظ است که علاوه بر موارد مذکور، به معبودان باطل كفر ورزد و اگر در اين مورد شک یا درنگ کرد، جان و مالش محفوظ نیست. [این، ردّی بر کسانی است که ایمان را در گفتن زبانی کلمه‌ی توحید، منحصر می‌دانند؛ با این توضیح که بنا بر دلایل شرعی، از جمله: آیه‌ی 94 سوره‌ی نساء، جان و مالِ فرد، تا زمانی که اظهار اسلام می‌کند، محفوظ است تا اینکه چیزی بر خلافِ آن، ثابت شود یا عملی انجام دهد که او را سزاوار چنین مجازاتی بگرداند. (ويراستار)]
7- چه مسأله‌ی بزرگ و مهمی! و چه بیانِ واضح و روشنی! و چه حجت قاطع و تمام‌کننده‌ای!
* * *

باب (7): استفاده از دست‌بند و مُهره [یا هرگونه آويز] و امثال آن براي [حصول شفا و] رفع بلا يا دفع آن، از امور شرك‌آميز است
الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَءَيْتُم مَّا تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ﴾ [الزمر: 38]. «و اگر از آنان بپرسی: چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفریده است، به‌طور قطع خواهند گفت: "الله". بگو آیا درباره‌ی معبودانی که جز الله می‌پرستید، هیچ اندیشیده‌اید که اگر الله زیانی برای من بخواهد، آیا آنها می‌توانند زیان و آسیب او را از من دور کنند یا اگر رحمت و بخشایشی برای من بخواهد، آیا آنها می‌توانند رحمتش را از من باز دارند؟ بگو: الله، برایم کافی‌ است و توکل‌کنندگان تنها بر او توکل می‌کنند».
عن عمران بن حصين -رضي الله عنه- أنّ النَّبي صلى الله عليه وسلم رأى رجلاً في يده حَلْقَةٌ مِنْ صُفْرٍ فَقَال:َ«مَا هَذِهِ؟» قَالَ: مِنَ الْوَاهِنَةِ، فقَالَ: «انزعها فإنَّهَا لا تَزِيدُكَ إِلا وَهْنًا فَإِنَّكَ لَوْ مُتَّ وَهِيَ عَلَيْكَ مَا أَفْلَحْتَ أَبَدًا». [روایت احمد با سندی که اشکالی در آن نیست.] [مسند امام احمد (4/445)؛ سنن ابن ماجه، ش:3531؛ ابن‌حبان در الموارد، ش: 1411؛ و حاكم در المستدرک (4/216)، این حدیث را صحیح دانسته‌اند و ذهبی نیز تأییدش کرده است. (ويراستار)]
ترجمه: عمران بن حصین-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم انگشتري در دست مردي ديد. پرسيد: «اين- برای- چيست؟» آن مرد پاسخ داد: این حلقه را به‌قصد جلوگیری از ضعف جسمی، به دست کرده‌ام. رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «آن را درآور؛ زیرا فقط بر ضعف تو می‌افزاید؛ اگر در حالی بمیری که این را پوشیده‌ای، هرگز رستگار نخواهی شد».
امام احمد -رحمه الله- روایت دیگری آورده است که عقبه بن عامر-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «مَنْ تَعَلَّقَ تَمِيمَةً فَلا أَتَمَّ اللَّهُ لَهُ وَمَنْ تَعَلَّقَ وَدَعَةً فَلا وَدَعَ اللَّهُ لَهُ». [مسند احمد (4/154)؛ روايت ابويعلى؛ حاکم این حدیث را روایت نموده و آن را صحیح دانسته و ذهبی نیز تأییدش کرده است. (ويراستار)]
ترجمه: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «كسي كه "تميمه" [منذری گوید: تمیمه، مهره‌ها یا گردن‌بندهایی بود که به خود می‌آویختند و اعتقاد داشتند که دفع بلا می‌کند! (ويراستار)] به گردن بياويزد، الله متعال خواسته‌اش را نافرجام گرداند و آن‌که "ودعه" [وَدَعه، مُهره‌های سفید و صدف‌مانندی که برای جلوگیری از چشم زخم به خود می‌آویختند. تمیمه و ودعه، شامل تمام مُهره‌ها و چیزهایی از قبیل: دست‌بندها، بازوبندها- مانند تیربند-، استخوان، نوشته‌ها و دیگر آویزهایی می‌شود که برای حصول شِفا یا دفع بلا یا با چنین اعتقاداتی به خود یا فرزندانشان می‌بندند و جزو اعمال شرک‌آمیز است. (ويراستار)] به خود بیاویزد، الله متعال آرامش را از او بگیرد».
و در روایت دیگری آمده است: «من تعلَّق تمَيمة فَقد أشرَك». [ر.ک: صحیح الجامع الصغیر وزیادته، از آلبانی -رحمه الله-، ش: 6394 با لفظ: «مَن عَلَّقَ....» (ويراستار)]
ترجمه: «هرکه مُهره‌اي- براي شفا یا جلوگیری از زخم چشم- بياويزد، شرك ورزيده است».
ابن ابی‌حاتم -رحمه الله- روایت کرده است که حذیفه- بن یمان--رضي الله عنه- مردی را دید که برای دفع تب و بیماری، "نخی" [مانندِ بازوبندها و تعویذهایی که امروزه برخی از مردمِ خرافاتی، برای حصول شفا یا دفع بلا و زخم چشم به دست یا بازوی خود می‌بندند. (ويراستار)] در دستش بسته بود؛ حذیفه-رضي الله عنه- آن را پاره کرد و این آیه را تلاوت نمود: ﴿وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلَّا وَهُم مُّشْرِكُونَ﴾ [یوسف: 106]. «و بیشترشان به الله ایمان نمی‌آورند و فقط مشرکند».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- شدت حرام بودن استفاده از دست‌بند، نخ [و حلقه، مُهره و هرگونه آویز و امثال آن به قصد حصول شفا].
2- اگر آن صحابی بر آن حالت مي‌مُرد، رستگار نمي‌شد. و اين، بیانگر این دیدگاه صحابه -رضي الله عنهم- می‌باشد كه شرك اصغر را از گناهان كبيره، بزرگ‌تر می‌دانستند.
3- آن صحابي، معذور به جهل به‌شمار نیامد. [در نگاه کُلی، جهل، عذر به‌شمار نمی‌آید؛ و گرنه به گفته‌ی امام شافعی -رحمه الله- در این صورت، جهل از علم بهتر بود. البته موضوع عذر به جهل، به شرح و تفصیل بیشتری نیاز دارد؛ از این نگاه، جهل بر دو نوع است: * نوعی که عذر به‌شمار می‌آید و * نوعی که عذر نیست. اگر جهل، برآمده از کوتاهی و سهل‌انگاری باشد، جهل موجهی نخواهد بود؛ اما اگر نتیجه‌ی کوتاهی و سهل‌انگاری در کسب علم نباشد، بلکه به‌گونه‌ای باشد که به ذهن شخص خطور هم نکند که مثلاً آن مسأله حرام است، در این صورت، عذرش موجه و پذیرفتنی است. ابن‌القیم -رحمه الله- گوید: «هر گمراهی که منشأ و خاستگاه ضلالتش، روی‌گردانی از وحی و علمی باشد که پیامبر صلى الله عليه وسلم آورده است، هرچند خود را هدایت‌یافته بپندارد، هیچ عذری ندارد. زیرا کوتاهی، از خودِ اوست که از پیروی از دعوتگرِ هدایت، روی‌گردانی کرده‌ است و به خاطر این کوتاهی و روی‌گردانی، هیچ عذری از او پذیرفته نیست. بر خلاف کسی که رسالت و پیام الاهی به او نمی‌رسد و خود نیز توانایی رسیدن یا دست‌یابی به آن را ندارد. روشن است که حکمش فرق می‌کند». جهل و ناآگاهی نسبت به دینِ الله، پایه و اساسِ تمام مصیبت‌ها و بدی‌هاست؛ منشأ همه‌ی گناهان بزرگ و کوچک، جهل و بی‌علمی است و این گناهان بندگان است که دنیا را به سوی بدی و تباهی می‌کشاند. لذا پایه و منشأ همه‌ی بدی‌ها، جهل است. تمام بدی‌ها و ویژگی‌های نکوهیده، نتیجه‌ی جهل است و همه‌ی ویژگی‌های نیک و ستوده، ثمره‌ی علم. همان‌گونه که گفته‌اند: «بهترین نعمت، عقل و بدترین مصیبت، جهل است». جهل، رده‌های گوناگونی دارد و جاهلان، با هم متفاوتند و گاه این تفاوت‌ها، به‌اندازه‌ی فاصله‌ی میان زمین و آسمان است. البته این‌طور نیست که هر جاهلی، معذور باشد. جهل و ناآگاهی از اصول دین و اساسی‌ترین مسایل اعتقادی، عذر نیست؛ توحید و یگانه دانستن الله در عبادت و کنار نهادن همه‌ی معبودان باطل، هدف و کنهِ شهادتین، و فحوای دین اسلام می‌باشد؛ از این‌رو شریعت به مسایل عقیدتی و دانستن اصول دین، تأکید فراوانی کرده است. اصل بر این است که جهل در رابطه با اصول دین و احکام ثابت و نمایانِ آن، اعتبار ندارد و عذر، محسوب نمی‌شود؛ لذا جهلِ مشرکانی که کنار قبور، و بر سرِ مزارها قربانی می‌کنند و مرده‌ها را به‌فریاد می‌خوانند و از آن‌ها مدد می‌جویند یا از مردگان، درخواست آمرزش و شفاعت می‌کنند، عذر نیست و بنا بر آموزه‌های دین اسلام، شرک اکبر به‌شمار می‌آید. [برای تفصیل بیشتر ر.ک: مباحثی پیرامون نواقض اسلام، نوشته‌ی عبدالعزیز بن مرزوق الطریفی، ترجمه‌ی محمد ابراهیم کیانی، که در سایت عقیده موجود است.] (ويراستار)]
4- آن حلقه نه تنها هیچ سودی برای شخص نداشت، بلکه به زیانش بود؛ زیرا رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «آن را درآور؛ زیرا فقط بر ضعف تو می‌افزاید».
5- انكار شديد در برابر كسي كه چنين كاري كند.
6- تصریح به اینکه هر کس- برای رفع بلا یا دفع آن- چیزی به خود بیاویزد، الله عزوجل او را به همان چيز واگذار می‌کند.
7- كسي كه مهره و يا چيز ديگري براي حفاظت از چشم زخم ببندد، شرك ورزيده است.
8- و نخي كه براي رفع تب مي‌بندند [و نيز دیگر تعویذها و آویزهایی که برای حصول شفا به خود می‌آویزند] از همين قبيل است.
9- تلاوت آيه‌ی: ﴿وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلَّا وَهُم مُّشْرِكُونَ﴾ توسط حذيفه-رضي الله عنه-، بيانگر اين است كه صحابه -رضي الله عنهم- از آيات مربوط به شرك اكبر، در رابطه با شرك اصغر استدلال مي‌كردند.
10- همچنين آويزان كردن مُهره‌های سفید و صدف‌مانندی که برای جلوگیری از چشم زخم به خود می‌آویزند، جزو اعمال شرک‌آمیز است.
11- اگر كسي را دیدیم که [تعویذ یا] مُهره و امثال آن را به خود آویخته است، سنت است كه به او بگویيم: الله متعال، خواسته‌ات را بر آورده
نسازد و آرامش را از تو بگيرد.

باب (8): آنچه درباره‌ی خواندن و دم کردن و نیز درباره‌ی آویزها و تعویذهای مربوط به زخم چشم، وارد شده است
در "صحیح" [یعنی: این حدیث در صحیح بخاری و صحیح مسلم آمده است. صحیح بخاري، ش: 3005؛ و مسلم، ش: 2115؛ و أبو داود، ش: 2552. (ويراستار)] آمده است که ابوبشير انصاري-رضي الله عنه- گوید: «در یکی از سفرها با رسول‌الله صلى الله عليه وسلم بودم که آن بزرگوار شخصی را فرستاد تا اعلام کند که هیچ قلاده‌ای در گردن شتری باقی نمانَد، مگر اینکه قطع شود». [از آن جهت، شتر و قلاده‌های نخیِ آویخته بر گردن شتر را ذکر نمود که در آن زمان، مرسوم بود که برای دفع بلا از مرکب خویش از چنین قلاده‌هایی استفاده می‌کردند! لذا این حُکم، شامل مُهره‌های تسبیح و تعویذهایی که امروزه بر ماشین‌ها (=خودروها) می‌‌آویزند نیز می‌شود. (ويراستار)]
و عن ابن مسعود -رضي الله عنه- قال سمعت رسولَ الله صلى الله عليه وسلم يقول: «إِنَّ الرُّقَى وَالتَّمَائِمَ وَالتِّوَلَةَ شِرْكٌ». [روایت احمد و ابوداود] [احمد (1/381)؛ ابو داود، ش: 3883؛ و ابن ماجه، ش: 3530. (ويراستار)]
ترجمه: ابن‌مسعود-رضي الله عنه- می‌گوید: از رسول‌الله صلى الله عليه وسلم شنیدم که می‌فرمود: «خواندن و دم کردن [جز در مورد زخم چشم و گزیدگی یا در مواردی که مشروع شده است] و نیز آویختن تميمه [همان‌طور که پیشتر بیان شد، منذری گوید: تمیمه، مهره‌ها یا گردن‌بندهایی بود که به خود می‌آویختند و اعتقاد داشتند که دفع بلا می‌کند! لذا تمیمه، شامل تمام تعویذهای نامشروعی است که به خود می‌بندند؛ فرقی نمی‌کند که از جنس مُهره باشد یا دست‌نوشته و آنچه که امروزه آن را "تعویذ" یا "دعا" می‌نامند؛ ناگفته نماند که اگر تعویذ، از آیات قرآن باشد، در میان علما درباره‌ی جواز یا عدم جواز آن، اختلاف نظر وجود دارد. اما قول راجح، بر عدم جواز است. به رغم این اختلاف نظر، آیا بهتر نیست که بنگریم: حکمت نزول قرآن چه بوده است؟ (ويراستار)] و تعويذ محبت‌آميز [تِوَله یا تعویذ محبت‌آمیز، تعویذهایی است که اعتقاد دارند سبب انس و الفت زن و شوهر نسبت به یکدیگر می‌شود! (ويراستار)] شرك است».
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُكَيْمٍ مَرفوعا: «مَنْ تَعَلَّقَ شَيْئًا وُكِلَ إِلَيْهِ». [روايت احمد و ترمذي]
ترجمه: عبدالله بن عُکَیم گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «كسي كه چيزي- به‌عنوان تعویذ یا برای دفع بلا- بیاویزد، به همان چیز واگذار می‌شود».
«تمائم» [جمع تمیمه؛ که تعويذ یا هر آن] چيزي است كه برای حفاظت از زخم چشم، بر فرزندان مي‌بندند. در مورد حكم تعويذي كه از الفاظ قرآن باشد، اختلاف نظر وجود دارد. برخی از علماي سلف آن را جايز دانسته‌اند و برخي دیگر آن را در رديف تمائمِ ممنوع و ناجایز قرار داده‌اند؛ مانند ابن مسعود-رضي الله عنه- و غيره.
«رقى» هم‌خانواده‌ی "رُقْيه" به معنای خواندن و دَم كردن می‌باشد؛ در حديثي ديگر براي زخم چشم و گزيدگي- به شرطي كه الفاظ شرك‌آميز در آن نباشد-، اجازه داده شده است.
«تولة» هر آن چيزي است كه به گمانشان محبت زن را در دل شوهر، يا محبت شوهر را در دلِ همسرش می‌اندازد! [حلقه‌ی ازدواج از همین نوع می‌باشد و گذشته از شباهت و همانندی به روش ازدواج نصارا و غیرمسلمانان، از آن جهت که گمان می‌کنند باعث انس و الفت زن و مرد نسبت به یکدیگر می‌شود، ناجایز و غیرشرعی است. نگاهی واقع‌بینانه به این موضوع و تحلیل اجتماعی و روان‌شناختیِ حلقه‌ی ازدواج و امثال آن، بیش از پیش پرده از ابعاد منفی‌اش برمی‌دارد؛ همین بس که زندگیِ خیلی‌ها به سبب حساسیت به حلقه‌ی ازدواج، از هم پاشیده است! (ويراستار)]
احمد -رحمه الله- از رُوَيفِع-رضي الله عنه- روايت كرده ‌است كه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «يَا رُوَيْفِعُ لَعَلَّ الْحَيَاةَ تَطُولُ بِكَ؛ فَأَخْبِرِ النَّاسَ أَنّ مَنْ عَقَدَ لِحْيَتَهُ أَوْ تَقَلَّدَ وَتَرًا أَوِ اسْتَنْجَى بِرَجِيعِ دَابَّةٍ أَوْ عَظْمٍ فَإِنَّ مُحَمَّدًا بَرِيءٌ مِنْهُ». [آلبانی -رحمه الله- این حدیث را صحیح دانسته است؛ ر.ک: صحيح سنن أبي داود، ش: 27؛ و صحيح سنن النسائي، ش: 4692. (ويراستار)]
ترجمه:‌ «اي رويفع! چه‌بسا- پس از من- عمری طولانی بکنی؛ به مردم خبر بده: محمد- صلى الله عليه وسلم- از كسي كه ريش خود را گره بزند يا بپيچاند و از كسي كه قلاده [منظور از قلاده، نخ‌های تابیده‌ای بود که برای دفع بلا از مرکب‌های خویش، به آنها می‌آویختند؛ مانند مُهره‌های تسبیح و دیگر چیزهایی که امروزه برای دفع بلا، به ماشین‌های خود می‌آویزند! (ويراستار)] بياويزد و يا با پس‌افكنده‌ی حيوانات و استخوان استنجا كند، بيزار است».
سعيد بن جبير مي‌گويد: «قطع كردن تعویذ از گردن كسي، مانند آزاد كردن غلام است».[روايت وكيع] [شباهتش در این است که همچنانکه غلام، از بندِ غلامی رهایی می‌یابد، آن شخص نیز از بندِ شرک رها می‌شود؛ زیرا با آویختن تعویذ و مُهره و امثال آن به خود، در بند شرک گرفتار شده است. (ويراستار)]
وی همچنین روایت کرده که ابراهيم نخعي -رحمه الله-- كه از شاگردان ابن مسعود -رضي الله عنه- می‌باشد- گفته است: ابن مسعود و شاگردانش، انواع تعویذ را- چه از قرآن باشد و چه از غیرقرآن- مكروه مي‌دانستند.
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- شرح و توضيح «رُقْيه» و «تميمه».
2- شرح و توضیح «تِوَله».
3- این سه مورد، همگی و بدون استثنا از اعمال شرك‌آميز، به شمار مي‌آیند.
4- «رقيه» یا همان خواندن و دم کردن، به شرطي كه از الفاظ شرك آميز نباشد، براي چشم زخم و گزیدگي، مستثنا شده است.
5- علما درباره‌ی تعويذي كه از الفاظ قرآن باشد، اختلاف نظر دارند.
6- آويزان كردن قلاده بر گردن حيوانات به نيت دفع زخم چشم نيز ممنوع و ناجایز است.
7- وعيد شديد براي كسي كه قلاده [یا تعویذ و امثالِ آن] بياويزد.
8- فضيلت و پاداش كسي‌ كه تعويذي را قطع نمايد.
9- ابن مسعود و شاگردانش، تعويذ الفاظ قرآن را نيز مكروه مي‌دانستند.
***

باب (9): تبرك جستن به درخت و سنگ و امثال آنها
الله متعال مي‌فرمايد: ﴿أَفَرَءَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى﴾ [النجم: 19]. «آیا به "لات" و "عزی" توجه کرده‌اید (که هیچ سود و زیانی به شما نمی‌رسانند)؟».
عن أبي واقد الليثي قال: «خرجنا مع رسول الله صلى الله عليه وسلم إِلَى حُنَيْنٍ ونحن حدثاء عهدٍ بكفر وللمشركين سِدْرَةٌ يَعْكُفُونَ عِنْدَهَا وينوطون بِهَا أَسْلِحَتَهُمْ يُقَالُ لَهَا ذَاتُ أَنْوَاطٍ فَمَرَرْنَا بِسِدْرَةٍ فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ! اجْعَلْ لَنَا ذَاتَ أَنْوَاطٍ كمالهم ذات أنواط. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِصلى الله عليه وسلم : «الله اكبر! إنها السُّنن، قلتم وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ كَمَا قَالت بنو إسرائيل لمُوسَى: ﴿اجْعَل لَّنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ﴾ [الأعراف: 138]. لَتَرْكَبُنَّ سُنَنَ مَنْ كانَ قبلَكم». [ترمذي این حدیث را روایت کرده و آن را صحیح دانسته است.] [صحیح سنن الترمذي، از آلبانی، ش: 1771. (ويراستار)]
ترجمه: ابوواقد لیثی گوید: «ما در حالي كه تازه مسلمان شده بوديم، با رسول‌الله صلى الله عليه وسلم به سوي حنين مي‌رفتيم. مشركان آن ديار، درخت سدري داشتند كه پیوسته در کنارش به عبادت می‌پرداختند و سلاح‌هاي خود را برای تبرك به آن آويزان مي‌کردند. از این‌رو به "ذات انواط" مشهور شده بود. ما به رسول‌الله صلى الله عليه وسلم گفتيم: براي ما نيز ذات انواط، مقرر كنيد. رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «الله اكبر! اين، روش پيشينيان است؛ و سوگند به ذاتی که جانم در دست اوست، شما همان سخني را گفتيد كه بني‌اسرائيل به موسي -عليه السلام- گفتند: ﴿اجْعَل لَّنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ﴾ [الأعراف: 138]. [یعنی: «(بنی‌اسرائیل) گفتند: (ای موسی!) همان¬طور که آنان معبودانی دارند، برای ما نیز معبودی مقرر کن». [سپس رسول‌الله صلى الله عليه وسلم افزود:] شما نيز از روش‌هاي آنان پيروي خواهيد كرد».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ی [19] سوره‌ی نجم.
2- آشنایي با درخواست تازه‌مسلمانان از رسول‌الله صلى الله عليه وسلم.
3- آنها چیزی را که از رسول‌الله صلى الله عليه وسلم درخواست کردند، انجام ندادند [و آن موضوع با روشن‌گری رسول‌الله صلى الله عليه وسلم در حدّ یک درخواست باقی ماند و عملی نشد.]
4- هدفشان از اين درخواست، نزدیکی جستن به الله متعال بود؛ زیرا فكر مي‌كردند که الله متعال، اين كار را دوست دارد.
5- وقتی اصحابِ تازه‌مسلمان، از نادرستیِ این درخواست بی‌اطلاع بودند، پس دیگران به طریق اولی دچار چنین جهلی می‌شوند.
6- صحابه -رضي الله عنهم- در برخورداری از نیکی‌ها و نوید آمرزش از سوی الله، بر دیگران برتری دارند. [با این حال، درخواستِ ناآگاهانه‌ی آنها موجه قلمداد نشد].
7- رسول‌الله صلى الله عليه وسلم آنها را معذور قرار نداد؛ بلكه درخواستشان را به‌شدت رد نمود و فرمود: «الله اكبر! اين، روش پيشينيان است. شما از روش پیشینیان پيروي مي‌كنيد».
8- اين درخواست به‌اندازه‌ای خطرناك بود كه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم آن را هم‌سان درخواست قوم موسي -عليه السلام- دانست كه گفته بودند: (ای موسی!) همان طور که آنان معبودانی دارند، برای ما نیز معبودی مقرر کن».
9- ممنوعيت چنین مواردی، [یعنی ممنوعیت تبرک جستن به درختان، جزو شرایط لااله‌الاالله می‌باشد که در مفهوم این کلمه می‌گنجد؛ زیرا لااله‌الاالله، هر معبودی غیر از الله را نفی می‌کند؛ لذا تبرک جستن از غیرالله، جزو مصادیق عبادت است. (ويراستار)] از شرایط و مفاهیم «لا إله إلا الله» مي‌باشد؛ ولي باز هم براي آنان مشتبه و مبهم مانده بود [که با روشن‌گری رسول‌الله صلى الله عليه وسلم برطرف شد].
10- سوگند خوردن رسول‌الله صلى الله عليه وسلم در هنگام روشن ساختن این موضوع؛ در صورتی که آن بزرگوار فقط در رابطه با مسایل مهم و اساسی، سوگند یاد می‌کرد.
11- اين درخواست، شرك اصغر به حساب آمد، نه شرک اکبر؛ زیرا با طرح این درخواست، مرتد به‌شمار نیامدند.
12- اين سخن راوي كه ما تازه‌مسلمان بوديم، بيانگر آنست كه درخواست‌كنندگان از مسلمانان قدیمی نبودند؛ زیرا مسلمانان قدیمی و پیش‌گام مي‌دانستند كه اين، از اعمال شرك‌آمیز است.
13- تكبير گفتن در هنگام تعجب، بر خلاف دیدگاه کسانی که گفتن الله اکبر را در زمان تعجب، مکروه دانسته اند.
14- بستن راه‌هایي كه به شرك مي‌انجامد.
15- ممنوعيت همانند شدن به اهل جاهليت.
16- ‌خشم و عصبانیت در هنگام آموزش دادن [ و متناسب با شرایط یا اهمیت موضوع، امری مشروع می‌باشد.]
17- بيان يك اصل و قاعده‌ی کلی؛ آنجا که فرمود: «اين، راه و روش پيشينيان است». [یعنی این امت، راه و روش گذشتگان را در پیش خواهد گرفت و این، به معنای درست بودن راه و روش پیشینیان نیست؛ بلکه برای هشدار می‌باشد. به عبارت دیگر: در مواردی که با عبارتی خبری از چیزی نهی شده است، ممنوعیت آن شدیدتر می‌باشد. (ويراستار)]
18- اين، یکی نشانه‌های نبوت است؛ زیرا آنچه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم خبر داده بود، به همان شکل روی داد.
19- هر آن چيزي كه در قرآن، يهود و نصارا به خاطر آن نكوهش شده‌اند، براي ما نيز هست.
20- اين، اصل شناخته‌شده‌اي در نزد اصحاب -رضی الله عنهم- بود كه اساس مسايل عبادي، به دستور شارع مربوط مي‌شود [یعنی مبنای تمام عبادات، این است که شارع به آن دستور داده باشد و اگر به امری تصریح نشده باشد، بدعت به‌شمار می‌آید؛ همان‌گونه که رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرموده است: «مَن عَمِلَ عَمَلاً لَیسَ عَلَیهِ أمرُنا فَهُوُ رَدٌّ». [صحیح مسلم، ش:2985] یعنی: «هرکس عملی انجام دهد که امر (دین) ما بر آن نیست، عملش مردود است». به عبارت دیگر: ملاک و سنجه‌ی درستی هر عملی، این است که مطابق دستورها و آموزه‌های دین باشد. (ويراستار)]
21- و از این داستان، سه پرسشِ قبر نیز استنباط می‌شود: "پروردگارت کیست؟" و این، واضح و روشن است- که پروردگاری جز الله متعال وجود ندارد.- "پیامبرت کیست؟" لذا کسی که از غیب خبر می‌دهد، پیامبر است و "دینت چیست؟" و این، در ضمنِ اين آیه استنباط می‌گردد که گفتند: ﴿اجْعَل لَّنَا إِلَهًا﴾ يعني: «معبودی برای ما مقرر کن» و عبادت معبود، همان دین است. [یعنی در این داستان، * ربوبیت، * نبوت، * و عبادتِ معبود یا همان دین، که سه سؤال قبر هستند، ثابت می‌شوند؛ بدین شکل که در قبر سؤال می‌شود: «پروردگارت کیست؟» و این، روشن است که هیچ پروردگاری جز الله متعال وجود ندارد.. اما وجه دلالت این حدیث بر نبوت، این است که در قبر سؤال می‌شود: پیامبرت کیست؟ و این حدیث، یکی از نشانه‌های نبوت است؛ زیرا فرمود: «از روش پیشنیان پیروی خواهید کرد» و همین‌طور هم شد. و اما تناسب این حدیث با سومین سؤال قبر، این است که در قبر سؤال می‌شود: دینت چیست؟ و در این حدیث آمده است که تازه‌مسلمانان گفتند: "برای ما نیز معبودی چون ذات‌انواط مقرر کن." و دین، همان عبادت است. با اندکی تأمل و دقت نظر، به قدرت استنباط مؤلف -رحمه الله- پی می‌بریم که چه ظرافتی در استنباط مسایل از نصوص داشته است! رحمت الله بر او باد. (ويراستار)]
22- روش يهود و نصارا، مانند راه و روش مشركان، ناپسند و نکوهیده است.
23- احتمال دارد که بقایایی از باطل، در وجود كسي که به تازگی آن را ترک کرده و پیش‌تر با آن خو داشته است، یافت شود؛ همچنانكه آنها گفتند: «ما تازه‌ مسلمان شده و کفر را به‌تازگی ترک کرده بودیم».
***

باب (10): پيرامون ذبح حیوان [یا قربانی کردن] براي غيرالله [غير الله، هر چیز و هر کسی غیر از الله متعال می‌شود؛ از جمله: پیامبران، فرشتگان، اولیا و.... (ويراستار)]
الله متعال مي‌فرمايد: ﴿قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (162) لَا شَرِيكَ لَهُ﴾ [الأنعام: 162-163]. «بگو: همانا نماز و قربانی و زندگی و مرگم، از آنِ الله، پروردگار جهانیان است؛ شریکی ندارد».
همچنين مي‌فرمايد: ﴿فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ﴾ [الکوثر: 2]. «پس برای پروردگارت نماز بگزار و (شتر) قربانی کن».
از علي-رضي الله عنه- روايت است كه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لَعَنَ اللَّهُ مَنْ ذَبَحَ لِغَيْرِ اللَّهِ، لَعَنَ اللَّهُ مَنْ لَعَنَ وَالِديه، لَعَنَ اللَّهُ مَنْ آوَى مُحْدِثًا لَعَنَ اللَّهُ مَنْ غَيَّرَ مَنَارَ الأَرْضِ». [روایت مسلم]
ترجمه: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لعنت الله بر كسي كه براي غيرالله قربانی کند! لعنت الله بر کسی که پدر و مادرش را لعنت کند! لعنت الله بر کسی که بدعت‌گذار- یا فتنه‌گری- را جای دهد [یا از او حمایت کند]! لعنت الله بر کسی که نشانه‌های زمین [منظور از نشانه‌های زمین، علامت‌هایی‌ است که برای تعیین حدود اراضی نصب می‌کنند. (ويراستار)] را تغییر ‌دهد».
از طارق بن شهاب روايت است كه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «دَخَل الجنَّة رجُلٌ في ذُبابٍ و دَخَل النَّار رَجُلٌ في ذباب» قالوا وكيف ذلك يا رسول الله؟ قال: مرَّ رجُلان على قومٍ لهم صَنَمٌ لا يَجُوزُه أحد حتى يُقرِّبَ له شيئا، فقالوا لأحدهما: قَرِّب قال: ليس عندي شي اُقرِّبُ قالوا له: قرِّب ولو ذُباباً، فقرَّب ذُبابا، فخلُّوا سبيله، فَدَخل النّار و قالوا لآخر: قرِّب. فقال: ما كنتُ لا قرِّب لأحدٍ شيئاً دون الله فَضَربوا عُنُقه، فَدَخَل الجنّة». [روایت احمد] [الزهد، از امام احمد، ش: 84؛ شعب الإيمان، از بيهقي، ش: 7343. (ويراستار)]
ترجمه: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «مردي به‌خاطر مگسي به بهشت و مردي دیگر به خاطر مگسي به دوزخ رفت». پرسيدند چگونه؟ فرمود: «دو مرد از كنار قومي گذشتند كه بتي داشتند. و معمول بود كه هيچ‌كس از آنجا نمي‏گذشت مگر آنکه باید برای بتِ آن قوم، چیزی قربانی می‌کرد. به يكي از آن دو گفتند: نذرانه‏اي پيش كن. گفت: چيزي ندارم. گفتند: مگسي هم کفایت می‌کند. آن مرد پذیرفت و مگسی قربانی کرد! لذا رهايش كردند. و با اين عمل (سرانجام) به دوزخ رفت. به نفر دوم گفتند: نذرانه‏اي پيش كن. گفت: من تاكنون براي غيرالله نذر و قربانی نكرده‌ام. آنها گردن او را زدند و بدين ترتیب آن مرد شهيد شد و به بهشت رفت».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ی: ﴿قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي﴾.
2- تفسير آيه‌ی: ﴿فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ﴾.
3- نخستين نفرين مربوط به كسي است كه براي غيرالله ذبح یا قربانی کند. [زیرا این عمل، شرک است و گناهش از نفرین والدین یا تغییر دادن علامت‌های حدود اراضی، بیشتر می‌باشد. (ويراستار)]
4- نفرين الله بر كسي است كه پدر و مادرش را نفرين كند؛ بدین‌سان که پدر و مادر كسي ديگر را نفرين نماید و او هم در جواب، پدر و مادرِ وی را نفرين کند.
5- نفرين الله بر كسي است که بدعت‌گذار یا فتنه‌گری را پناه دهد یا از او حمایت کند.
6- همچنین لعنت الله بر کسی است که نشانه‌های زمین [یعنی علامت‌های مربوط به تعیین حدود اراضی] را تغییر ‌دهد».
7- لعنت فرستادن بر شخصِ معینی، [روا نیست و] با لعنت فرستادن بر عموم گنهکاران، به‌صورت کلی و بدون ذکر نام یا تعیین فرد یا افراد مشخصی، تفاوت دارد.
8- بیان داستان مگس که داستان بزرگ و عبرت‌آموزی است.
9- آن شخص با اینکه به‌اجبار و بدون قصدِ[اولیه] برای آن مگس قربانی کرد، دوزخی گردید.
10- عمل شرك‏آميز در دل مؤمنان به‌اندازه‌ای زشت و ناپسند است که آن مومن، حاضر شد كشته شود، اما شرك نورزيد.
11- نفر اول نيز مسلمان بود؛ زيرا در حديث آمده است كه به خاطر همان مگس به دوزخ رفت.
12- این حديث، مؤَيِّد حديث ديگري است كه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «الجَنَّةُ أقَربُ إلى أَحدِكُم مِنْ شِراكِ نَعْلِهِ والنَّارُ مِثْلُ ذلِكَ»؛ [روایت بخاری، ش: 6488 به‌نقل از ابن‌مسعود-رضي الله عنه- (ويراستار)] یعنی: «بهشت و دوزخ، به هر یک از شما از بند کفش او نزدیک‌ترند».
13- مقصودِ اصلی [و معتبر]، عمل قلب است؛ [یعنی: اعتبارِ هر عمل، به نيت و قصد قلبي است؛ زیرا در حدیث نیز تصریح شده که «اعمال، به نیت‌ها بستگی دارند». چنین به‌نظر می‌رسد که میان این مسأله و مسأله‌ی نهم، تناقض وجود دارد؛ زیرا در مسأله‌ی نهم آمده است که آن شخص به‌رغم اینکه به‌اجبار و بدون قصد آن کار را انجام داد، دوزخی گردید. اما با جمع‌بندی این دو مسأله به این نتیجه می‌رسیم که آن شخص، اگرچه پیشتر قصد قربانی برای غیرالله نداشت، اما پس از اجبار مشرکان، با قصد قلبیِ خودش و نه صرفا از روی اجبار، به این کار تن داد و همین، باعث شد که دوزخی گردد. والله اعلم. (ويراستار)] حتي از دیدگاه بت‏پرستان.
***

باب (11): در مكاني كه براي غيرالله نذر و قرباني می‌شود، نبايد براي الله قرباني كرد
الله متعال مي‏فرمايد: ﴿لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا﴾ [التوبة: 108]. «هرگز در آن [یعنی در مسجد ضرار، به نماز] نايست».
وعن ثَابِتُ بْنُ الضَّحَّاك ِ-رضي الله عنه- قَالَ: نَذَرَ رَجُلاٌ أَنْ يذبح إبلاً ببوانة فَسَألَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَال:َ «هَلْ كَانَ فِيهَا وَثَنٌ مِنْ أَوْثَانِ الْجَاهِلِيَّةِ يُعْبَدُ؟» قَالُوا: لا قَالَ: «فهَلْ كَانَ فِيهَا عِيدٌ مِنْ أَعْيَادِهِمْ؟» قَالُوا: لا فقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم : «أَوْفِ بِنَذْرِكَ فَإِنَّهُ لا وَفَاءَ لِنَذْرٍ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَلا فِيمَا لا يَمْلِكُ ابْنُ آدَمَ». [روايت ابوداود، اِسنادش مطابق شرط بخاري و مسلم است.] [آلباني -رحمه الله- این حدیث را صحیح دانسته است؛ ر.ک: صحيح سنن أبي داود، ش: 2834؛ و مشكاة المصابيح، ش: 3437 . (ويراستار)]
ترجمه: ثابت بن ضحاک-رضي الله عنه- می‌گوید: شخصي نذر كرده بود كه در- مکانی به نامِ- "بُوانه" شتري ذبح كند. از رسول‌الله صلى الله عليه وسلم در اين‌باره سوال كرد. رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «آيا در زمان جاهليت، در اين مكان بتي وجود داشته كه مورد پرستش قرار گرفته باشد؟» گفتند: خير. رسول‌الله صلى الله عليه وسلم پرسيد: محل تجمع و جشن مشركان نبوده است؟» گفتند: خير. رسول‌الله صلى الله عليه وسلم به آن شخص فرمود: «نذرت را ادا کن؛ و بدان كه ادای نذر در جهت نافرماني الله، و نیز ادای نذری که در توان نذركننده نباشد، لازم نيست».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسيرِ این سخنِ الله متعال که: ﴿لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا﴾ [التوبة: 108].
2- معصيت و نافرماني الله، در زمین اثر منفی می‌گذارد؛ همان‌طور که طاعت و بندگي، آن را مبارك مي‌گرداند. [این مسأله، به عنوانِ همین باب اشاره دارد؛ یعنی در مکانی که برای غیرالله قربانی شده و نافرمانیِ الله عزوجل صورت گرفته است، نباید ذبح و قربانی کرد؛ زیرا این عمل، به عمل مشرکان شباهت دارد؛ علما گفته‌اند: این ممنوعیت، در صورتی است که نوعِ عمل، یکی باشد؛ یعنی عمل مسلمانان، در ظاهر عینِ عمل مشرکان باشد؛ مثل همین قربانی که در ظاهر، یکی است. در هر حال، هر عملی، بر سرزمینی که آن عمل در آنجا انجام می‌شود، اثر خودش را دارد؛ از همین‌روست که مساجد بر بازارها برتری دارند. (ويراستار)]
3- مسایل پيچيده و مشكل را بايد با مسایل واضح و روشن، مشخص كرد.
4- مفتي یا پاسخ‌دهنده می‌تواند در صورت نیاز، جزئيات مسأله را از پرسش‌گر جویا شود.
5- جواز تخصيص مكان مشخص براي نذر كردن، به شرطي كه مانعي شرعی برای این کار وجود نداشته باشد.
6- يكي از موانع، اين است كه پیش‌تر در آن مکان، بت [یا زیارت‌گاهی] وجود داشته است؛ هرچند اینک از میان رفته باشد.
7- يكي ديگر از موانع، اين است كه پیش‌تر، آنجا محل اجتماع و انجام مراسم و جشن‌های مشرکان بوده است.
8- ادای نذر در جايي كه يكي از موانع فوق باشد، جايز نيست؛ زیرا چنین نذری، نذر معصيت مي‌باشد.
9- پرهيز از همانندي و مشابهت با مشركان؛ گرچه بدون نيت تشابه باشد.
10- نذر در جهتِ معصيت و نافرمانيِ الله، جايز نيست.
11- نذرِ چيزي كه در توان و ملكيت انسان نیست، روا نمی‌باشد.
***

باب (12): نذر كردن براي غير الله شرك است
الله متعال مي‌فرمايد: ﴿يُوفُونَ بِالنَّذْرِ﴾ [الإنسان: 7]. «... به نذر (خویش) وفا می‌نمایند».
همچنين می‌فرماید: ﴿وَمَا أَنفَقْتُم مِّن نَّفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُم مِّن نَّذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ﴾ [البقرة: 270]. «الله، از هر انفاق یا نذری که می¬کنید، آگاه است».
از عايشهك روايت است كه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «مَنْ نَذَرَ أَنْ يُطِيعَ اللَّهَ فَلْيُطِعْهُ وَمَنْ نَذَرَ أَنْ يَعْصِيَ اللَّهَ فَلا يَعْصِهِ». [روايت بخاري ش: 6696]
ترجمه: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «هرکس نذر کرد که از الله اطاعت کند، پس، از او اطاعت نماید و هرکس نذر کرد که از الله نافرمانی نماید، نباید از او نافرمانی کند». [یعنی نذرش را ادا نکند؛ و بنا بر قول راجح باید کفاره بدهد. (ويراستار)]
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- وجوب وفا به نذر.
2- از آنجا که نذر، عبادت است و مخصوص الله متعال، لذا انجام آن برای غیرالله شرک می‌باشد.
3- وفا كردن به نذر معصيت، جايز نيست.

باب (13): پناه جستن به غير الله شرك است
[مراد از این عبارت، پناه جستن در مواردی است که فقط در قدرت الله عزوجل می‌باشد؛ و گرنه پناه بردن به مخلوق در مواردی که در توانِ مخلوق است، جایز می‌باشد. مثلاً شخصی از سوی یک ستمگر تحت تعقیب است و به فردی دیگر پناهنده می‌شود؛ این، جایز است. آنچه جایز نیست، اینکه قلب یا بیم و امید انسان، به غیرالله، وابسته گردد؛ در صورتی که وابستگی و بیم و امید انسان، فقط باید به الله عزوجل باشد. (ويراستار)]
الله عزوجل مي‏فرمايد: ﴿وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِّنَ الْإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ فَزَادُوهُمْ رَهَقًا﴾ [الجن: 6]. «و (می‌دیدیم که) برخی از انسان‌ها به مردانی از جن پناه می‌بردند و بدین‌سان بر سرکشی آنان افزودند».
عن خولة بنتِ حَكِيمٍ -رضی الله عنها- قالت: سَمِعْتُ رسولَ الله صلى الله عليه وسلم يَقُولُ: «مَنْ نَزَلَ مَنْزِلاً ثُمَّ قَالَ: أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ، لَمْ يَضُرَّهُ شَيْءٌ حَتَّى يَرْتَحِلَ مِنْ مَنْزِلِهِ ذَلِكَ». [روايت مسلم]
ترجمه: خوله بنت حکیم -رضی الله عنها- می‌گوید: از رسول‌الله صلى الله عليه وسلم شنیدم که می‌فرمود: «هرکس در جایی اتراق کند و سپس بگوید: "أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ" [ترجمه‌ی دعا: «پناه می‌برم به کلام کامل و صفاتِ بی‌عیب الله، از شر آنچه آفریده است». این، یکی از احادیثی ا‌ست که از آن صفت کلام برای الله متعال ثابت می‌شود. (ويراستار)]، هیچ چیزی به او آسیب نمی‌رساند تا آن‌که از آن‌جا کوچ ‌کند».
خلاصه‌ی آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ی [6] سوره‌ی جن.
2- پناه جستن به غير الله، شرك است.
3- در این باب به حدیث خوله -رضی الله عنها- استدلال شده است؛ زیرا علما با استناد به این حدیث گفته‌اند: كلمات الله، [جزو صفات کامل و بی‌عیب الله هستند و] مخلوق نیستند؛ چراکه پناه جستن به مخلوق، شرک است.
4- فضيلت اين دعاي کوتاه [و پرمحتوا].
5- اگر یک عملِ شرک‌آمیز، منفعتی دنیوی داشته باشد،- مثلا دفع شر یا جلب منفعت کند- اين، دليل بر جواز آن نیست.
***

باب (14): يكي از مصادیق شرک، مدد خواستن از غيرالله يا به فرياد خواندن غير الله می‌باشد
الله متعال مي‏فرمايد: ﴿وَلَا تَدْعُ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِن فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِّنَ الظَّالِمِينَ (106) وَإِن يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ﴾ [یونس: 106-107]. «و جز الله کسی یا چیزی را مخوان که نه سودی به تو می‌رساند و نه زیانی که اگر چنین کنی، به‌قطع از ستمکاران خواهی بود. و اگر الله گزند و آسیبی به تو برساند، هیچ‌کس جز او نمی‌تواند آن را برطرف کند».
و می‌فرماید: ﴿فَابْتَغُوا عِندَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ﴾ [العنکبوت: 17]. «پس روزی را تنها نزد الله جستجو کنید و او را عبادت و پرستش نمایید».
همچنين می‌فرماید: ﴿وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّن يَدْعُوا مِن دُونِ اللَّهِ مَن لَّا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَن دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ﴾ [الأحقاف: 5]. «و هیچ‌کس گمراه‌تر از کسی نیست که کسانی جز الله را به‌فریاد می‌خواند که تا روز قیامت نیز درخواستش را پاسخ نمی‌گویند».
و نیز می‌فرماید: ﴿أَمَّن يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ﴾ [النمل: 62]. «آیا (معبودان باطل بهترند یا) ذاتی که دعای درمانده را آن‌گاه که او را بخواند، اجابت می‌کند و سختی و گرفتاری را برطرف می‌نماید؟».
طبراني -رحمه الله- با سند خويش روايت كرده كه در زمان رسول‌الله صلى الله عليه وسلم منافقي بود كه به مسلمانان آزار می‌رساند. برخی گفتند: بیایید با هم نزد رسول‌الله صلى الله عليه وسلم برویم و از ایشان كمك بخواهیم تا ما را از شرّ اين شخص نجات دهد. پیامبر صلى الله عليه وسلم فرمود: «إنّه لا يُستغاث بي وإنِّما يستغاثُ بالله»؛ یعنی: «از من كمك گرفته نمي‌شود؛ بلكه از الله درخواست كمك می‌گردد».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- دعا [یا به‌فریاد خواندن]، عام است و استغاثه یا مدد خواستن، خاص می‌باشد و جزو مصادیق دعاست؛ [یعنی مدد خواستن از غیرالله، نوعی دعاست و دعا، عبادت است؛ لذا از آنجا که عبادت، مخصوص الله می‌باشد، خواندن غیرالله یا مددخواهی از غیرالله، شرک اکبر می‌باشد. (ويراستار)] در عنوانِ این باب، عطفِ "به فریاد خواندن" به "مدد خواستن"، از نوعِ عطف عام بر خاص می‌باشد؛ یعنی عام بر خاص، عطف شده است.
2- تفسير آيه‌ی: ﴿وَلَا تَدْعُ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ﴾ [یونس: 106].
3- دعا و استمداد از غير الله، شرك اكبر است.
4- اگر نيكوكارترين انسان روي زمين، غیرالله را بخواند یا از غیرالله مدد بخواهد، جزو ستمکاران مشرک می‌گردد.
5- تفسر آيه‌ی: ﴿وَإِن يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ﴾ [یونس: 107].
6- استمداد از غيرالله و به‌فریاد خواندن مخلوق، علاوه بر اينكه كفر است، در دنيا نيز هیچ سودی برای فرد ندارد.
7- تفسير آيه‌ی: ﴿فَابْتَغُوا عِندَ اللَّهِ الرِّزْقَ﴾ [العنکبوت: 17].
8- روزي را نيز نبايد از غيرالله خواست؛ همانطور كه بهشت را نمي‌توان از كسي ديگر طلب كرد.
9- تفسير آيه‌ی: ﴿وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّن﴾ [الأحقاف: 5].
10- هیچ‌کس گمراه‌تر از کسی نیست که کسانی جز الله را به‌فریاد می‌خواند.
11- غير الله، از فرياد و دعاهاي كساني كه او را مي‌خوانند، بي‏خبر است.
12- آنان‌كه جز الله خوانده مي‌شوند، خوانندگان خود را دشمن خویش مي‏دانند.
13- خواندن غيرالله، به معنای عبادت غیر الله می‌باشد.
14- غيرالله که او را خوانده یا از او مدد خواسته‌اند،- در روز قیامت- نسبت به این عملِ خوانندگان خود، اظهار بیزاری می‌کند.
15- [به دلایل مذکور] خواندن غیرالله یا مدد خواستن از غیرالله، انسان را گمراه‌ترین مردم می‌گرداند.
16- تفسير آيه‌ی: ﴿أَمَّن يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ﴾
17- جای بسی شگفتي است كه خود مشركان اعتراف داشتند كه جز الله كسي ديگر به دادِ نيازمندِ درمانده نمی‌رسد؛ از اين‌رو در سختی‌ها و شرایط بحرانی، فقط الله را به‌فرياد مي‌خواندند.
18- حساسيت رسول‌الله صلى الله عليه وسلم نسبت به توحيد و عنایت ویژه‌اش به حمایت از حد و حدود این اصل مهم؛ و نیز ادب آن بزرگوار در تعامل با الله. [رسول‌الله صلى الله عليه وسلم در تعامل با الله متعال و در استفاده از الفاظ در این زمینه، رعایت ادب را می‌نمود؛ چنانکه فرمود: «از من کمک گرفته نمی‌شود؛ بلکه فقط از الله درخواست مدد و کمک می‌گردد». بدین‌سان به امتش آموزش داد که تنها به الله متعال پناه ببرند و فقط از او کمک بخواهند. (ويراستار)]
***

باب (15): درباره‌ي اين سخنِ الله متعال كه: ﴿أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْ‍ئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ (191) وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا وَلَا أَنفُسَهُمْ يَنصُرُونَ﴾ [الأعراف: 191-192]. «آیا موجوداتی را شریک پروردگار قرار می دهند که قدرت آفرینش چیزی را ندارند و خودشان آفریده شده اند؟ موجوداتی که نه می توانند آنان را یاری کنند و نه خودشان را!»
الله متعال می‌فرماید: ﴿وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِهِ مَا يَمْلِكُونَ مِن قِطْمِيرٍ﴾ [فاطر: 13]. «و آنان که جز الله (به فریاد) می‌خوانید، مالک پوست نازک هسته‌ی خرما نیز نیستند».
در صحیح [بخاری و مسلم] آمده است که انس-رضي الله عنه- می‌گوید: پیامبر صلى الله عليه وسلم در احد زخمي شد و دندان‌هاي پيشينش شکست؛ فرمود: «كَيْفَ يُفْلِحُ قَوْمٌ شَجُّوا نَبِيَّهُمْ؟» یعنی: «چگونه ملتي كه پيامبرش را زخمي كند، رستگار خواهد شد؟» ‌آن‌گاه این آیه نازل شد: ﴿لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ﴾ [آل‌عمران: 128]. «(ای پیامبر!) به دست تو کاری (جز تبلیغ) نیست».
و در صحیح [گاه، منظور مؤلف از واژه‌ی "صحیح"، حدیث صحیح است و گاه حدیثی که در صحیح بخاری، یا در صحیح مسلم، یا در هر دو آمده است. لذا در هر مورد، باید بررسی کرد که منظورش کدام‌یک از این گزینه‌هاست. ناگفته نماند که مراد از صحیح در اینجا، صحیح بخاری است، حدیث شماره‌ی: 4069. (ويراستار)] آمده است که ابن‌عمر-رضي الله عنهما- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم در رکعت دوم نماز صبح، پس از برخاستن از رکوع و گفتنِ «سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، رَبَّنَا وَلَكَ الحَمْدُ»، چند نفر را نام می‌برد و می‌گفت: «اللَّهُمَّ العَنْ فُلاَنًا وَفُلاَنًا وَفُلاَنًا»؛ یعنی: «یا الله! فلانی و فلانی را لعنت کن [و از رحمتت دور گردان]». ‌آن‌گاه این آیه نازل شد: ﴿لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ﴾ [آل‌عمران: 128]. «(ای پیامبر!) به دست تو کاری (جز تبلیغ) نیست».
و در روايتي آمده است كه صفوان بن اميه، و سهيل بن عمرو و حارث بن هشام را نام می‌برد و بر آنان نفرین می‌فرستاد.
و در صحیح [بخاری و مسلم] [صحیح بخاری، ش: (240، 2753، 4771)؛ و مسلم، ش: 206 (ويراستار)] آمده است که ابوهريره-رضي الله عنه- می‌گوید: وقتي آيه‌ی: ﴿وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ﴾ [الشعراء: 214] [آیه‌ی 214 سوره‌ی الشعراء؛ ترجمه‌ی آیه: «و به خويشاوندان نزدیکت هشدار بده». (ويراستار)]. نازل شد، رسول‌الله صلى الله عليه وسلم برخاست و فرمود: «يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ! أَوْ كَلِمَةً نَحْوَهَا اشْتَرُوا أَنْفُسَكُمْ لا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا يَا عَبَّاسُ بْنَ عَبْدِالْمُطَّلِبِ! لا أُغْنِي عَنْكَ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَيَا صَفِيَّةُ عَمَّةَ رَسُولِ اللَّهِ! لا أُغْنِي عَنْكِ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَيَا فَاطِمَةُ بِنْتَ مُحَمَّدٍ! سَلِينِي مِنْ مَالِي مَا شِئْتِ لا أُغْنِي عَنْكِ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا». یعنی: «اي قريشيان! خود را از عذاب الهي نجات دهيد؛ زيرا من نمي‌توانم شما را از عذاب الله نجات دهم. اي فرزندان عبد مناف! من نمي‌توانم براي شما نزد الله، كاري بكنم. اي عباس بن عبدالمطلب! من نمي‌توانم براي تو نزد الله، كاري انجام دهم. اي صفيه؛ عمه‌ی رسول خدا! من نمي‌توانم براي تو نزد الله، كاري بکنم؛ اي فاطمه دختر محمد! از ثروتم هر چه مي‌خواهي، طلب كن؛ ولي من نمي‌توانم براي تو نزد الله كاري انجام‌دهم».
خلاصه‌ی آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيات 191 و 192 سوره‌ی اعراف.
2- [اشاره به] داستان احد [که رسول‌الله صلى الله عليه وسلم در آن زخمی شد.]
3- دعا و قنوت سید المرسلین، رسول‌الله صلى الله عليه وسلم در نماز و آمين گفتن برجسته‌ترین مومنان این امت در پشت سرِ آن بزرگوار. [هدف مؤلف -رحمه الله- صرفا اثبات خواندن قنوت در نماز نیست؛ بلکه با عبارت "سیدالمرسلین" و نیز ذکر اصحاب به‌عنوان "برجسته‌ترین افراد امت"، بدین نکته اشاره دارد که آنها با آن مقام والایشان، در سختی‌ها، به دعا و قنوت می‌پرداختند و به الله عزوجل روی می‌آوردند. (ويراستار)]
4- دعای رسول‌الله صلى الله عليه وسلم بر ضدّ کفار بود. [همان‌طور که در حدیث، تصریح شده است، دعای رسول‌الله صلى الله عليه وسلم بر ضدّ صفوان بن امیه، سهیل بن عمرو و حارث بن هشام بود که در زمان دعای پیامبر صلى الله عليه وسلم مسلمان نشده بودند؛ اما همان‌طور که در ادامه‌ی آیه‌ی 128 سوره‌ی آل‌عمران، یعنی در آیه‌ی 129 به پذیرش توبه‌ی اینها اشاره شده است، الله عزوجل توبه‌ی اینها را پذیرفت و اینها مسلمان شدند. لذا برای رسول‌الله صلى الله عليه وسلم تبیین شد که عذاب یا قبول توبه‌ی بندگان، به دست ایشان نیست؛ بلکه به خواست الله عزوجل بستگی دارد. (ويراستار)]
5- آنها در جنگ احد، رسول‌الله صلى الله عليه وسلم را زخمي کردند و کوشیدند که آن بزرگوار را به قتل برسانند؛ همچنین اجساد شهدا را که خویشاوندان خودشان بودندن، مُثله و تکه‌تکه کردند!
6- آيه‌ی ﴿لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ﴾ [آل‌عمران: 128]. در همين باره نازل شد.
7- [الله متعال در آیه‌ی 129 سوره‌ی آل‌عمران، در ادامه‌ی آیه‌ی پیشین] می‌فرماید: ﴿أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ﴾ [آل‌‌عمران: 128]. يعني: «الله بخواهد توبه‌شان را می‌پذیرد یا عذابشان می‌کند». و الله به اینها توفیق توبه داد؛ در نتیجه ایمان آوردند.
8- [ثبوت] خواندن قنوت نازله. [این، یک مسأله‌ی فقهی است که وقتی مصیبتی بر مسلمانان وارد می‌شود، شایسته است که برای رفع آن از مسلمانان، در نمازها دعا شود. (ويراستار)]
9- ذکر نام دشمن در نماز [برای دعا کردن بر ضدشان، جایز است.] [در صورتی که مصلحتی در نام بردن دشمن باشد، ذکر نام دشمن بهتر است. (ويراستار)]
10- نفرين افراد خاص در قنوت. [گویا اشاره‌ی مؤلف -رحمه الله- به این است که لعنت فرستادن بر افراد معینی در قنوت، ابتدا جایز بود و سپس منع شد؛ اما این برداشت که لعنت فرستادن بر فرد یا افراد معینی، به‌طور مطلق جایز است، جای بحث دارد؛ زیرا رسول‌الله صلى الله عليه وسلم از لعن و نفرین فرد معین، منع نموده است. (ويراستار)]
11- آنچه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم پس از نزول آيه‌ی: ﴿وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ﴾ [الشعراء: 214] انجام داد.
12- جديّت و تلاش رسول‌الله صلى الله عليه وسلم در جهت هشدار دادن به خویشاوندانش؛ چنانکه او را به ديوانگي متهم کردند. امروزه نیز اگر مسلمانی در مسیر دعوت بکوشد، او را دیوانه می‌نامند.
13- رسول‌الله صلى الله عليه وسلم به خويشاوندان درجه‌ی يك و نیز خويشاوندان دورترش فرمود: «من نمي‌توانم در مقابل عذاب الله براي شما كاري انجام دهم». حتی به دخترش فاطمه -رضی الله عنها- فرمود: «اي فاطمه دختر محمد! من نمي‌توانم براي تو نزد الله كاري انجام دهم». بدین‌سان به‌عنوان سیدالمرسلین تصریح نمود که برای دخترش که سرور و بزرگ‌بانوی زنان جهان است، نمی‌تواند کاری بکند! به‌یقین رسول‌الله صلى الله عليه وسلم سخن حق را گفته است، اما با نگاهی به این دوران و وضعیت خواصّ آن، به حقیقت توحید و نیز انحرافي كه دامنگير دين شده است، پي مي‌بريم. [وقتی برای دخترش نمی‌تواند کاری انجام دهد، پس دیگران چه توقعی دارند؟ این، بیانگر گمراهی کسانی‌ است که رسول‌الله صلى الله عليه وسلم را صدا می‌زنند. آنان را در کنار مسجدالنبی می‌بینیم که هنگام دعا کردن، رو به قبر می‌کنند و روبه‌روی قبر به گونه‌ای می‌ایستند که گویا در برابر الله به نماز ایستاده‌اند؛ بلکه خشوع بیش‌تری هم دارند! (ويراستار)]
* * *

باب (16): درباره‌ي اين سخن الله تعالي كه: ﴿حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ﴾ [سبأ: 23]. «و چون اضطراب و دلهره از دل‌هایشان زدوده شود، می‌گویند: پروردگارمان چه فرمود؟ پاسخ می‌دهند: حق (گفت) و او، بلندمرتبه‌ی بزرگ است».
در صحیح [بخاری] [صحیح بخاری، ش: 4701. (ويراستار)] آمده است که ابوهريره-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «إِذَا قَضَى اللَّهُ الأَمْرَ فِي السَّمَاءِ ضَرَبَتِ الْمَلائِكَةُ بِأَجْنِحَتِهَا خُضْعَانًا لِقَوْلِهِ كَأَنَّهُ سِلْسِلَةٌ عَلَى صَفْوَانٍ يُنفِذُهم ذلك، ﴿حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ﴾ [سبأ: 23]. فَيَسْمَعُهَا مُسْتَرِقُ السَّمْعِ وَمُسْتَرِقُ السَّمْعِ هَكَذَا بَعْضُهُ فَوْقَ بَعْضٍ وَصَفَه سُفْيَانُ بن عيينه بِكَفِّهِ فَحَرَّفَهَا وَبَدَّدَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ فَيَسْمَعُ الْكَلِمَةَ فَيُلْقِيهَا إِلَى مَنْ تَحْتَهُ ثُمَّ يُلْقِيهَا الآخَرُ إِلَى مَنْ تَحْتَهُ حَتَّى يُلْقِيَهَا عَلَى لِسَانِ السَّاحِرِ أَوِ الْكَاهِنِ فَرُبَّمَا أَدْرَكَه الشِّهَابُ قَبْلَ أَنْ يُلْقِيَهَا وَرُبَّمَا أَلْقَاهَا قَبْلَ أَنْ يُدْرِكَهُ فَيَكْذِبُ مَعَهَا مِائَةَ كَذْبَةٍ فَيُقَالُ: أَلَيْسَ قَدْ قَالَ لَنَا يَوْمَ كَذَا وَكَذَا، كَذَا وَكَذَا فَيُصَدَّقُ بِتِلْكَ الْكَلِمَةِ الَّتِي سَمِعَت مِنَ السَّمَاءِ».
ترجمه: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «هرگاه الله مسأله‌اي را در آسمان فيصله نمايد، فرشتگان به نشانه‌ی اطاعت از دستورش، بال‌هايشان را به هم مي‌زنند؛ طوري كه صداي آنها مانند صداي زنجيري است كه بر سنگي بيفتد. « و چون اضطراب و دلهره از دل‌هایشان زدوده شود، می‌گویند: پروردگارمان چه فرمود؟ پاسخ می‌دهند: حق (گفت) و او، بلندمرتبه‌ی بزرگ است». پس شیطان‌هایی كه استراق سمع مي‌كنند و- به صورت طبقاتی- روي یکديگر قرار دارند، اين سخن را مي‌شنوند. چه‌بسا شهاب‌سنگی شنونده را درمی‌یابد و او را پیش از رساندن آن سخن به دوستش، مي‌سوزاند. و گاهي هم شهاب‌سنگ او را درنمي‌يابد و او، آن سخن را به شخص بعدي منتقل مي‌كند. و او به نوبه‌ی خود آن را به كسي كه پايين‌تر از او قرار دارد، منتقل مي‌سازد و بدین ترتیب این سخن را به زمين مي‌رسانند؛ آن‌گاه بر زبان ساحر، انداخته مي‌شود. سپس ساحر، صد دروغ به آن مي‌افزايد و مورد تأييد مردم قرار مي‌گيرد و آنها مي‌گويند: مگر فلان و فلان روز به ما نگفت كه چنين و چنان مي‌شود و سخنش، درست بود؟ لذا مردم به‌خاطر همان یک سخنِ راست- که با صد دروغ آمیخته می‌شود- او را تصدیق می‌کنند».
وعن النوّاس بن سمعان -رضي الله عنه- قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:«إذا أراد الله تعالى أن يُوحِيَ بالأمر تكلّم بالوَحي أخَذَتِ السَّماوات منه رجفة، (أوقال: رعدةٌ شديدة) خوفاً مِن الله، فإذا سَمِعَ ذلك أهلُ السَّماوات صَعِقوا، و خَرّوا لله سُجَّداً فيكون أوَّل من يرفع رأسه جبريلُ، فيكلّمه الله مِن وَحيه بِما أراد، ثُمَّ يَمُرُّ جبريلُ على الملائكة: كلّما مرَّ بسماءٍ سأله ملائكتها: ماذا قال رَبُّنا يا جبريلُ؟ فَيقول: قال الحقَّ و هُو العليّ الكبير، فَيقولون كلّهم مثل ما قال جبريل، فَيَنتهي جبريل بالوَحي إلى حيثُ أمَرَهُ الله عزوجل». [تفسير ابن‌كثير و تفسير طبري] [این حدیث را ابن‌کثیر -رحمه الله- به روایتِ ابن ابی‌حاتم آورده است که در سندش، ولید بن مسلم دیده می‌شود که مدلِّس است؛ لذا این روایت، ضعیف می‌باشد، اما مسلم و احمد رحمهما الله حدیثی به همین مضمون آورده‌اند که روایت ابن ابی‌حاتم را تقویت می‌کند. (ويراستار)]
ترجمه: نواس بن سمعان-رضي الله عنه-‌ می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «وقتي الله متعال اراده‌ی نزول وحی کند و برای فروفرستادنِ امری سخن می‌گوید، [از این حدیث، صفاتِ اراده و کلام برای الله عزوجل ثابت می‌شوند. گفتنی‌ست: اراده بر دو نوع می‌باشد: * اراده‌ی شرعی، و * اراده‌ی تکوینی؛ که با هم فرق دارند. اراده‌ی شرعی مربوط به چیزهایی است که الله عزوجل دوست می‌دارد، چه روی دهد و چه اتفاق نیفتد؛ اما اراده‌ی تکوینی مربوط به روی‌دادهاست؛ چه الله روی‌دادی را دوست بدارد و چه آن را دوست ندارد. (ويراستار)] آسمان‌ها از ترسِ الله عزوجل به لرزه در مي‌آيند و ساكنان آسمان‌ها (= فرشتگان) بی‌هوش شده، به سجده مي‌افتند؛ نخستین کسی که سرش را بالا می‌آورد، جبرئيل است. الله آنچه از وحی خود بخواهد، با او سخن می‌گوید. آن‌گاه جبرئيل از كنار فرشتگان مي‌گذرد. فرشتگان آسمان‌هاي مختلف، از او مي‌پرسند: پروردگارمان چه گفت؟ و جبرئیل مي‌گويد: (سخنِ) حق را گفت و او بلندمرتبه‌ی بزرگ است. همه‌ی فرشتگان سخن جبرئیل را تكرار مي‌كنند تا اينكه جبرئيل -علیه السلام- وحی را به آنجا که امرِ الله باشد، می‌رساند». [این حدیث، ردّ آشکاری بر گمراهانی است که می‌گویند: جبرئیل -عليه السلام- در ابلاغ وحی الهی خیانت کرده و وحیی را که باید به علی-رضي الله عنه- می‌رساند، به محمدص رسانیده است! (ويراستار)]
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ی [23 سوره‌ی سبأ]
2- اين آيه، ريشه‌هاي شرك را در درون قلب مي‌خشكاند؛ زيرا در آن، براهين روشني براي ابطال شرك وجود دارد، به‌ویژه در برابر كساني كه بندگان نيك را به‌فریاد می‌خوانند.
3- تفسير آیه‌ی: ﴿قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ﴾.
4- علت سؤال فرشتگان. [همان‌طور که در حدیث بیان شد، فرشتگان می‌پرسند: «پروردگارتان چه فرمود؟» این پرسش، از ترسِ الله عزوجل می‌باشند، زیرا آنها می‌ترسند که سخن الله عزوجل، فرمان عذابی طاقت‌ناپذیر باشد! (ويراستار)]
5- آنگاه جبريل -عليه السلام- پاسخشان را می‌دهد که الله عزوجل چنین و چنان فرمود.
6- نخستین کسی که سر از سجده برمی‌دارد، جبريل -عليه السلام- است.
7- همه‌ی ساكنان آسمان از او سؤال می‌کنند و او، پاسخ همه‌ی آنها را مي‌دهد.
8- همه‌ی ساکنان آسمان، [با شنیدن سخن پروردگار] بی‌هوش می‌شوند.
9- لرزیدن آسمان‌ها از شنیدن سخن پروردگار.
10- جبرئیل، همان کسی است که وحی الهی را به آنجا که خواست و فرمان الله عزوجل باشد، می‌رساند.
11- استراق سمع توسط شياطين.
12- چگونگی قرار گرفتن شیاطین بر فراز یکدیگر.
13- تعقيب شیاطین، توسط شهاب‌ها یا سنگ‌های آسمانی.
14- گاهي شهاب‌سنگ به شيطان اصابت مي‌كند و سخن به ساحر نمي‌رسد؛ و گاه پیش از اينكه شهاب به او اصابت كند، سخن را به گوش انسان‌ها [= جادوگرانی که از جنس بشر هستند] می‌رساند.
15- كاهن‌ها و مدعیانِ علم غیب گاهي راست مي‌گويند.
16- کاهن، آن سخنِ راست [را که از شیاطین دریافت کرده است،] با صد دروغ مي‌آميزد.
17- دروغ‌های کاهن، به سبب همان یک سخن راست که [توسط شیاطین] از آسمان به او رسیده است، تصدیق و تأیید می‌شود!
18- مردم چه‌قدر براي پذيرش باطل آمادگي دارند كه دروغ‌هاي کاهن را در نظر نمی‌گیرند و همان يك سخن راست را مد نظر قرار می‌دهند!
19- آنها یکی پس از دیگری، آن سخن راست را دریافت و حفظ کرده، بدان استدلال می‌کنند.
20- اثبات صفات باري‌تعالي [همچون صفت کلام]، بر خلاف عقيده‌ی اشعري‌هاي مُعَطِّله.
21- تصریح به اینکه لرزیدن آسمان‌ها و به سجده افتادن ساکنانش، از ترس الله عزوجل می‌باشد.
22- آنها برای الله به سجده می‌افتند.
***

باب (17): شفاعت
الله عزوجل مي‌فرمايد: ﴿وَأَنذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَن يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُم مِّن دُونِهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ﴾ [الأنعام: 51]. «و با آن (=قرآن) به کسانی که از حشر شدن در پیشگاه پروردگارشان می‏ترسند، هشدار بده که جز الله هیچ دوست و شفاعت‌کننده ای ندارند».
و می‌فرماید: ﴿قُل لِّلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا﴾ [الزمر: 44]. «بگو: همه‌ی شفاعت و میانجی‌گری در اختیار الله است».
و مي‌فرمايد: ﴿مَن ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِندَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ﴾ [البقرة: 255]. «هیچ‌کس نمی‌تواند نزدش شفاعت کند، مگر به اجازه‌ی او».
همچنين مي‌فرمايد: ﴿وَكَم مِّن مَّلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْ‍ئًا إِلَّا مِن بَعْدِ أَن يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَن يَشَاءُ وَيَرْضَى﴾ [النجم: 26]. «و چه بسیار فرشتگانی که در آسمان‌ها هستند و شفاعتشان هیچ سودی نمی‌بخشد، مگر آنکه الله برای هرکس که بخواهد و بپسندد، اجازه دهد».
و نیز مي‌فرمايد: ﴿قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُم مِّن دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِن شِرْكٍ وَمَا لَهُ مِنْهُم مِّن ظَهِيرٍ (22) وَلَا تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ﴾ [سبأ: 22-23]. «بگو: کسانی را که جز الله (فریادرس خویش) می‌پندارید، بخوانید؛ هم‌سنگ ذره‌ای را در آسمان‌ها و زمین مالک نیستند و در تدبیر آسمان و زمین، هیچ دخالت و مشارکتی ندارند و (پروردگار) از میان آنها هیچ پشتیبان و یاری‌دهنده‌ای ندارد. و نزدش شفاعت، سودی نمی‌بخشد جز برای کسی که او، برایش اجازه دهد».
ابوالعباس، [احمد بن تيميه -رحمه الله-] مي‌گويد: الله متعال از غیرِ خود، تمام چیزهایی را که مشرکان بدان باور و دل‌بستگی دارند، نفی فرموده و اعلام داشته است که غیرالله هیچ مالکیتی ندارد و در تدبیر آسمان و زمین، یاور و معاونِ الله نیست؛ فقط مسأله‌ی شفاعت باقی ماند که بیان فرمود: شفاعت سودی نمی‌بخشد، مگر برای کسی که الله برایش اجازه دهد؛ همان‌گونه که می‌فرماید: ﴿وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى﴾ [الأنبیاء: 28]. «و جز برای کسی که پروردگار رضایت دهد، شفاعت نمی‌کنند».
پس شفاعتي كه مشركان گمانش را دارند و می‌پندارند که روز قیامت در حقشان روی خواهد داد، به بیانِ صریح قرآن، مردود و منتفی اعلام شده و پیامبر صلى الله عليه وسلم خبر داده است كه: «خود، روز قيامت- به میدان حشر- می‌آید و برای پروردگارش سجده می‌کند و او را می‌ستاید؛ [لذا ابتدا شفاعت نمی‌کند.] سپس به او گفته می‌شود: سَرَت را بلند کن و- خواسته‌ات را- بگو که شنیده و پذیرفته می‌گردد و- آنچه می‌خواهی،- بخواه که به تو داده می‌شود و شفاعت کن که مورد قبول قرار می‌گیرد».
ابوهريره-رضي الله عنه- از رسول‌الله صلى الله عليه وسلم پرسيد: خوشبخت‌ترين و برخوردارترین مردم از شفاعتِ شما کیست؟ فرمود: «کسی که با اخلاص و از صمیم قلبش لااله‌الاالله بگوید». [صحیح بخاری، ش: (99، 6570). (ويراستار)]
پس شفاعت، به اذنِ الله و برای اهل توحید و اخلاص است؛ نه برای کسانی که به الله، شرک می‌ورزند.
حقیقت [و حکمت] شفاعت، این است که الله -سبحانه وتعالی-، همان ذاتی است که به اهل اخلاص، لطف می‌کند و آنها را به‌واسطه‌ی دعا و درخواست کسی که خودش به او اجازه‌ی شفاعت می‌دهد، می‌آمرزد تا بدین‌صورت شفاعت‌کننده را گرامی بدارد و او را به مقامِ والا و نیک- یعنی به "مقام محمود"- برساند.
شفاعتي كه قرآن آن را منتفي میداند، شفاعتِ شرك‌آميز است؛ از این‌رو قرآن در چندین مورد به شفاعت درست که به اذن و اجازه‌ی الله می‌باشد، تصریح کرده و پیامبر صلى الله عليه وسلم نیز بیان نموده است که شفاعت، فقط شامل موحدانِ مخلص می‌شود. (پايان سخن ابو العباس)
خلاصه‌ی آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيات [مذکور در این باب].
2- بیان شفاعتی که منتفی اعلام شده است. [یعنی شفاعت شرک‌آمیز. (ويراستار)]
3- شفاعتي كه ثابت گردیده است. [یعنی شفاعت برای موحدان مخلص، البته به‌شرطی که الله اجازه دهد و از شفاعت‌گر و آن‌که برایش شفاعت می‌شود، راضی باشد. (ويراستار)]
4- شفاعت كبري [در روز رستاخیز تا حسا‌برسی به اعمال بندگان آغاز گردد] که جزو همان مقام محمود است [که به اذن الله، به پیامبر صلى الله عليه وسلم داده می‌شود].
5- چگونگی شفاعت کردن رسول‌الله صلى الله عليه وسلم؛ بدین‌سان که ابتدا شفاعت نمی‌کند، بلکه ابتدا به سجده می‌افتد و چون اجازه‌ی شفاعت می‌یابد، شفاعت می‌کند.
6- بیان اینکه سعادتمندترین و برخوردارترین مردم از شفاعت پیامبر صلى الله عليه وسلم کیست؟
7- شفاعت در حق مشرك، انجام نمي‌پذيرد.
8- بيانِ حقیقت و حکمت شفاعت.
***

باب (18): در مورد اين سخن پروردگار كه مي‌فرمايد: ﴿إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ﴾ [القصص: 56]. «به‌طور قطع تو نمی‌توانی کسی را که دوست داری، هدایت کنی؛ ولی الله هر که را بخواهد، هدایت می‌کند. و او به هدایت‌یافتگان داناتر است»
در صحیح [صحیح بخاری، ش: 1360؛ به نقل از: مسیب بن حَزن-رضي الله عنه-. (ويراستار)]، از ابن مسيب از پدرش روایت است که وقتي ابوطالب در حال وفات بود، رسول الله نزد وي آمد. در آن هنگام، عبد الله بن ابی‌اميه و ابوجهل نيز حضور داشتند. رسول‌الله صلى الله عليه وسلم به ابوطالب فرمود: «يَا عَمِّ، قُلْ: لا إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، كَلِمَةً أُحاجُّ لَكَ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ»؛ یعنی: «اي عموي من ! فقط يك كلمه، لااله‌الاالله بگو تا بر ايمان تو نزد الله گواهي دهم». عبدالله بن ابی‌امیه و ابوجهل به ابوطالب گفتند: آیا مي‌خواهي آیين عبدالمطلب را رها كني؟ رسول‌الله صلى الله عليه وسلم همچنان کلمه‌ی توحید را به ابوطالب عرضه می‌نمود و آنها نیز سخن خود را تكرار می‌كردند تا اينكه آخرين سخن ابوطالب اين بود كه من بر کیش عبدالمطلب هستم. و از گفتن كلمه‌ی لااله‌الاالله امتناع ورزید. رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ مَا لَمْ أُنْهَ عَنْكَ»؛ یعنی: «تا زمانی که منع نشوم، برایت درخواست آمرزش می‌کنم». آن‌گاه الله عزوجل این آیه را فرو فرستاد: ﴿مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَن يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ﴾ [التوبة: 113]. «برای پیامبر و مومنان روا نیست که برای مشرکان، آمرزش بخواهند». همچنین الله متعال این آیه را درباره‌ی ابوطالب نازل فرمود: ﴿إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ﴾ [القصص: 56]. «به‌طور قطع تو نمی‌توانی کسی را که دوست داری، هدایت کنی؛ ولی الله هر که را بخواهد، هدایت می‌کند».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ی: ﴿ إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ...﴾ [القصص: 56].
2- تفسير آيه‌ی: ﴿مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ...﴾ [التوبة: 113].
3- مسأله‌ی مهم و درخور توجه، اینکه درخواست رسول‌الله صلى الله عليه وسلم از ابوطالب مبنی بر گفتن لا إله إلا الله، در حقیقت پیشنهاد تبری جستن از تمام معبودان باطل بود، و نه فقط گفتنِ الفاظ آن. [زیرا ابوطالب مفهوم این کلمه را می‌دانست.] بر خلاف تفسيري كه اهل كلام از لا إله إلا الله دارند.
4- ابوجهل و همراهش [عبدالله بن ابی‌امیه] منظور پیامبر صلى الله عليه وسلم [یعنی مفهوم لا إله إلا الله را خوب] مي‌دانستند؛ پس سیه‌رو باد آن‌که ابوجهل، از وي نسبت به اصلِ اسلام داناتر بود.
5- سعي و تلاش رسول الله صلى الله عليه وسلم براي مسلمان كردن عموي خود.
6- اين حديث، ردّی بر کسانی است كه عبدالمطلب را مسلمان قلمداد کرده‌اند.
7- استغفار رسول الله صلى الله عليه وسلم در حق ابوطالب و عدم آمرزش او و منع شدن رسول الله صلى الله عليه وسلم از اين كار.
8- ضررِ هم‌نشین و دوست بد.
9- زیانِ بزرگ انگاشتن گذشتگان و پيروي كوركورانه از آنان.
10- اشتباه باطل‌گرایان [و کسانی که از حق روی می‌گردانند] پیرویِ بی‌چون و چرا از گذشتگان است؛ و این، همان استدلال باطلی است که ابوجهل داشت.
11- اعمال به خاتمه بستگي دارد [و مهم، این است که فرجامِ انسان چگونه باشد]؛ زیرا اگر ابوطالب [پیشنهاد پیامبر صلى الله عليه وسلم را] قبول مي‌كرد، به نفعش بود.
12- جای تأمل و درنگ است که شبهه‌ی پیروی از گذشتگان، در قلوب گمراهان ریشه دوانیده است؛ زیرا در این داستان، به‌رغم تأکید و تکرار پیامبر صلى الله عليه وسلم باز هم بر همین شبهه تکیه کردند و حاضر نشدند روشِ نادرستِ گذشتگان را رها کنند! [این، دقیقاً روی‌کرد تمام اهل بدعت و متعصبانی است که به نام پیروی از پیشوایانشان، با کتاب و سنت مخالفت می‌کنند و به زبان حال، چنین می‌گویند که امکان خطا در کتاب و سنت وجود دارد، اما پیشوایشان از هرگونه خطایی مصون است! پناه بر الله. (ويراستار)]
***

باب (19): انگيزه‌ي كفر بني‌آدم و ترك دينشان، افراط در گرامي‌داشت صالحان است
الله عزوجل می‌فرماید: ﴿يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ﴾ [النساء: 171]. «ای اهل کتاب! در دینتان غُلو و زیاده¬روی نکنید».
الله متعال می‌فرماید: ﴿وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا﴾ [نوح: 23]. «و گفتند: از معبودانتان دست برندارید و هرگز (بت‌های) «وَد»، «سُواع»، «یغوث» و «نسر» را رها نکنید». در صحیح [صحیح بخاری، ش: 4920. (ويراستار)]، از ابن‌عباس-رضي الله عنهما- آمده است که "وَد"، "سواع"، "يَغوث"، "يعوق" و "نسر" نامِ انسان‌هاي صالحي از قوم نوح بود كه پس از وفاتشان، شيطان به قومشان چنين القا كرد كه مجسمه‌هایي بسازند و نام اینها را روی مجسمه‌ها بگذارند. قومشان مجسمه‌های این صالحان را ساختند، ولی آنها را نمی‌پرستیدند تا اينكه نسل‌هاي نخست از بين رفتند و جهل فراگير شد؛ آن‌گاه نسل‌هاي بعدي به عبادت مجسمه‌ها روي آوردند.
ابن‌القيم -رحمه الله- در اين‌باره مي‌گويد: «بسياري از علماي سلف گفته‌اند كه وقتي بزرگان اهل كتاب وفات مي‌يافتند، آنها در كنار قبرهايشان مي‌ايستادند و سپس مجسمه‌هايشان را مي‌ساختند و پس از مدتی طولاني به عبادت آنان روي مي‌آوردند.
عمر-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لاَ تُطْرُونِي كَمَا أَطْرَتِ النَّصَارَى ابْنَ مَرْيَمَ، فَإِنَّمَا أَنَا عَبْدُهُ فَقُولُوا: عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ»؛ [روایت بخاری و مسلم] [بخاری، ش: 3445؛ این روایت را در صحیح مسلم نیافتم. (ويراستار)] یعنی: «درباره‌ی من افراط و زیاده‌روی نکنید؛ آن‌گونه که نصارا درباره‌ی عيسي پسر مريم، غلو و زیاده‌روی كردند. جز اين نيست كه من، بنده‌ی الله هستم؛ پس- درباره‌ام- بگویيد: بنده و فرستاده‌ی الله».
همچنين رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرموده است: «إِيَّاكُمْ وَالْغُلُوَّ، فَإِنَّمَا أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمُ الْغُلُوُّ»؛ [روایت احمد، نسائی و ابن‌ماجه از ابن‌عباس-رضي الله عنهما-. (ويراستار)] یعنی: «از زياده‌روي و افراط پرهيز نمایيد، زیرا افراط و زیاده‌روی، امت‌های گذشته را به هلاکت رساند».
و در صحيح مسلم از ابن مسعود-رضي الله عنه- آمده است که رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «هَلَكَ الْمُتَنَطِّعُونَ»؛ یعنی: «کسانی که- در کارهای دینی و دنیوی- زیاده‌روی می‌کنند- و از حدّ حق و اعتدال می‌گذرند- هلاک می‌شوند». و این جمله را سه بار تکرار نمود. [صحیح مسلم، ش: 2670. (ويراستار)]
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- با مطالعه‌ی اين باب و دو باب بعدي به غربت دین پی می‌بریم و می‌بینیم که الله متعال چه‌سان دل‌ها را دگرگون و وارونه می‌کند.
2- نخستین شرك در روی زمین، در نتیجه‌ی غلو و زیاده‌روی درباره‌ی صالحان پدید آمد.
3- شناختن نخستین تغییری که در دین پیامبران شکل گرفت و نیز اسباب و علل آن؛ و درکِ اینکه الله متعال [پس از پیدایش شرک در میان امت‌ها] پیامبران را به سوی آنان فرستاد. [ر.ک: آیه‌ی 213 سوره‌ی البقره. (ويراستار)]
4- درک این مطلب كه چرا با وجود اينكه شرایع آسماني و فطرت‌هاي پاك بدعت و نوآوری در دین را رد مي‌كنند، باز هم مردم به بدعت‌ها روي مي‌آورند؟
5- سبب و خاستگاه همه‌ی این انحراف‌ها، آمیخته شدن حق با باطل بود؛ بدین‌سان که:
• نخست: با صالحان محبت داشتند
• و سپس گروهی از اهل علم و دین‌داران، مجسمه‌های نیکوکاران را ساختند [تا با یادآوریِ آنان، به انجام خیر و نیکی رغبت بیشتری بیابند]؛ اما نسل‌های بعد که از این قصدِ خیر، غافل بودند، گمراه شدند و به عبادت مجسمه‌ها پرداختند. [لذا درمی‌یابیم که هرکس بخواهد دینش را با بدعتی تقویت کند، ضررش از نفعِ آن بیشتر است. مثلاً در اهمیتِ محبت رسول‌الله صلى الله عليه وسلم هیچ بحثی نیست؛ اما آنان‌که گمان می‌کنند با جشن میلاد آن بزرگوار، محبت وی را در قلبشان تقویت می‌نمایند، سخت در اشتباهند؛ چراکه چنین عملی از هیچ‌یک از سلف صالح ثابت نشده است. (ويراستار)]
6- تفسير آيه‌ی [23] سوره‌ی نوح.
7- شناخت خوي آدمي‌زاد که به‌تدريج از حق فاصله مي‌گيرد و باطل اندک‌اندک در او جای می‌گیرد و افزایش می‌یابد. [البته این در صورتی است که توفیق الله با بنده، یار نشود؛ و گرنه بسیارند کسانی که از باطل به حق روی آورده‌اند؛ مثلاً امام ابوالحسن اشعری -رحمه الله- ابتدا معتزلی بود و سپس از اندیشه‌ی ابن‌کلاب متأثر شد و آن‌گاه به توفیق الله، از مدافعان عقیده‌ی سلف صالح گردید. (ويراستار)]
8- این، شاهدی بر مقوله‌ی معروف سلف صالح است که گفته‌اند: بدعت، سبب كفر مي‌شود. و بدعت نزد شيطان از گناه، محبوب‌تر است؛ زیرا فرد گنهکار می‌داند كه گنهكار است و توبه مي‌كند؛ اما بدعت‌گر به گمان اینکه کار نیکی انجام می‌دهد، توبه نمی‌کند.
9- سوء استفاده‌ی شيطان از بدعت‌ها؛ زيرا شيطان مي‌داند كه چه چيزي سبب بدعت مي‌شود، گرچه كسي كه بدعت را ايجاد مي‌كند، قصد نیکی داشته باشد!
10- شناخت يك اصل كلي در عقيده كه عبارت است از: "عدم افراط و زیاده‌روی در گرامی‌‌داشت نيكان."
11- زیان ایستادن بر سرِ قبرها برای انجام عملِ نيک.
12- شناخت علت نهي از مجسمه‌سازي و حکمت دستور به نابودي آن.
13- درک اهمیت داستان قوم نوح و ضرورت توجه به آن؛ [زیرا زیاده‌روی قوم نوح در گرامی‌داشت نیکان، زمینه‌ساز پیدایش شرک بود.]
14- شگفت‌آورتر از همه اينكه اهل بدعت، اين داستان قوم نوح را در كتاب‌های حديث و تفاسير مي‌خوانند؛ ولي الله متعال بر دل‌هايشان مهر زده است، طوري كه اين نوع اعمال را تأييد مي‌كنند و خون و مال كسي را که با چنین کارهایی مبارزه نماید، مباح مي‌دانند!
15- تصريح شده كه هدف قوم نوح، شفاعت خواستن از آنان بود.
16- نسل‌های بعدی، گمان كردند كه قصد كساني كه تصاویر و مجسمه‌ها را ساخته‌اند، عبادت این تصاویر و مجسمه‌ها بوده است!
17- رهنمود بزرگی که در سخن رسول اللهصلى الله عليه وسلم است؛ آنجا كه فرمود: «درباره‌ی من افراط و زیاده‌روی نکنید؛ آن‌گونه که نصارا درباره‌ی عيسي پسر مريم، غلو و زیاده‌روی كردند...». سلام و درود الله بر رسول الله صلى الله عليه وسلم كه پیام روشن را ابلاغ نمود.
18- خیرخواهی و روشن‌گریِ پيامبر صلى الله عليه وسلم در این‌باره که هرکس در امور دینی و دنیوی، سخت‌گیری و زیاده‌روی کند، به هلاکت می‌رسد.
19- تصريح به اینکه بت‌ها پس از آن مورد پرستش قرار گرفتند که علم و آگاهی از میان رفت؛ و این، بيانگر اهميت علم و خطر از میان رفتن آن است.
20- علت از بين رفتن علم و دانش، مرگ علما بيان شده است.
***

باب (20): سرزنش شديد كسي كه الله را در كنار قبر مردي صالح‌ پرستش كند، چه رسد به اينكه خود صاحب قبر را پرستش نمايد
در صحیح [صحيح بخاري، ش: (427، 434، 1341و...)؛ صحیح مسلم، ش: 528. با اختلاف اندکی در الفاظ (ويراستار)] آمده است که عايشه -رضی الله عنها- می‌گوید: ام‌سلمه -رضی الله عنها- برای رسول الله صلى الله عليه وسلم از كليسایي سخن گفت كه در حبشه ديده بود و تصاويری در آن وجود داشت. رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «أُولَئِكَ إِذَا مَاتَ فِيهِمُ الرَّجُلُ الصَّالِحُ، بَنَوْا عَلَى قَبْرِهِ مَسْجِدًا، وَصَوَّرُوا فِيهِ تِلْكَ الصُّوَرَ، فَأُولَئِكَ شِرَارُ الْخَلْقِ عِنْدَ اللَّهِ». یعنی: «اینها عادت داشتند که هرگاه فرد نیکوکاری از آنها فوت می‌نمود، بر قبرش عبادت‌گاهی بنا می‌کردند و آن تصاویر را در آن به‌تصویر می‌کشیدند؛ ایشان بدترین مردم در نزد الله هستند». اينها دو فتنه و گناه را با هم مرتكب مي‌شدند: يكي قبرپرستي، و ديگري تصویرگری و ترسیم تصاویر.
همچنين بخاری و مسلم روایت کرده‌اند که عایشه -رضی الله عنها- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم در بيماري وفاتش پارچه‌ای روی صورتش کشیده بود و چون نَفَسش تنگ شد، آن را کنار زد و فرمود: «لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ»؛ [صحیح بخاری، ش:435؛ و صحیح مسلم، ش: 531. (ويراستار)] یعنی: «نفرین الله بر یهود و نصارا که قبرهای پیامبرانشان را مسجد- یعنی عبادت‌گاه- قرار دادند». بدین‌سان رسول‌الله صلى الله عليه وسلم امتش را از چنین عملی برحذر داشت؛ از این‌رو قبرش نمایان- و بیرون از خانه‌اش- قرار نگرفت تا مبادا مردم آن را سجده‌گاه قرار دهند.
مسلم -رحمه الله- روایت کرده است که جندب بن عبدالله-رضي الله عنه- می‌گوید: پنج روز پیش از وفات رسول‌الله صلى الله عليه وسلم شنيدم كه فرمود: «إِنِّي أَبْرَأُ إِلَى اللَّهِ أَنْ يَكُونَ لِي مِنْكُمْ خَلِيلٌ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدِ اتَّخَذَنِي خَلِيلا كَمَا اتَّخَذَ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلا وَلَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا مِنْ أُمَّتِي خَلِيلا لاتَّخَذْتُ أَبَا بَكْرٍ خَلِيلا أَلا وَإِنَّ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ كَانُوا يَتَّخِذُونَ قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ أَلا فَلا تَتَّخِذُوا الْقُبُورَ مَسَاجِدَ إِنِّي أَنْهَاكُمْ عَنْ ذَلِكَ»؛ یعنی: «من به الله پناه مي‌برم از اينكه کسی از شما را دوست خاصّ خويش قرار دهم، زيرا الله متعال مرا خلیل و دوست خويش قرار داده ‌است؛ همان‌طور كه ابراهيم را خلیل و دوست خاصّ خود قرار داده بود. و اگر مي‌خواستم كسي از امتم را به عنوان دوستِ ویژه و خاصّ خود برگزينم، ابوبكر-رضي الله عنه- را به دوستي برمي‌گزيدم. هان! امت‌هایی که پیش از شما بودند، قبرهای پیامبرانشان را مسجد و محل عبادت قرار دادند؛ آگاه باشید که هیچ قبری را عبادت‌گاه نگردانید و من، شما را از این کار بازمی‌دارم».
بدين ترتیب رسول‌الله صلى الله عليه وسلم در آخرين روزهاي زندگي‌اش، از اين كار باز داشت و كساني را كه چنين كرده‌اند، لعن و نفرين نمود. از این حدیث چنین برداشت می‌شود که هرکس رو به قبري فقط نماز بخواند، بدون اينكه مسجدي بسازد، باز هم مشمول این حكم می‌شود و سزاوار لعن و نفرین مذکور در حدیث می‌گردد؛ زيرا در روایت عایشه -رضی الله عنها- آمده است: «... تا مردم قبر رسول‌الله صلى الله عليه وسلم را مسجد و محل عبادت قرار ندهند» که همین معنی را می‌رساند؛ چون ناگفته پیداست که اصحاب -رضي الله عنهم- قصد ساخت مسجد بر روي قبر رسول الله صلى الله عليه وسلم را نداشتند. و هر جایي كه در آن قصد نماز كنند، مسجد ناميده مي‌شود؛ چنانكه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرموده است: «جُعلت ِلي الأرض مَسجداً و طهوراً»؛ [صحیح بخاری، ش: 335؛ و صحیح مسلم، ش: 521 به‌نقل از جابر بن عبدالله-رضي الله عنه- (ويراستار)] یعنی: «زمين براي من مسجد و پاك قرار داده شده است». [یعنی: همان‌طور که در ادامه حدیث آمده است، "هر كجا وقت نماز فرارسيد، امتيانم مي‌توانند همان‌جا نماز بخوانند و- اگر آب نبود، تيمم کنند و ‏نماز بگزارند. (ويراستار)]
احمد -رحمه الله- با سند جید- و نیز ابوحاتم در صحیح خود- از ابن مسعود-رضي الله عنه- روايت کرده‌اند كه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «إِنَّ مِنْ شِرَارِ النَّاسِ مَنْ تُدْرِكُهُ السَّاعَةُ وَهُمْ أَحْيَاءٌ وَمَنْ يَتَّخِذُ الْقُبُورَ مَسَاجِدَ»؛ یعنی: «از بدترين انسان‌ها، كساني هستند كه هنگام برپایي قيامت زنده باشند و نیز كساني كه قبرها را مسجد و محل عبادت قرار مي‌دهند».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- رهنمود و هشدار رسول الله صلى الله عليه وسلم درباره‌ی كسي كه مسجدي نزد قبر انسان صالحي بسازد؛ هرچند نيتش درست باشد.
2- ممنوعیت تصويرگری و مجسمه‌سازي و نكوهش شديد اين كار.
3- حساسيت رسول الله صلى الله عليه وسلم نسبت به اين امور؛ چنانكه در- طول حیات مبارکش- در این‌باره سخن گفته بود، اما پنج روز پیش از وفاتش در این‌باره هشدار داد و به همین بسنده نکرد، بلکه در واپسین لحظات زندگی‌اش نیز به پرهیز از این کارها، سفارش نمود.
4- درباره‌ی قبر خود نیز هشدار داد که آن را مسجد و محل عبادت قرار ندهند.
5- اين، از اعمال يهود و نصاراست که قبرهای پیامبرانشان را مسجد و محل عبادت قرار می‌دادند.
6- نفرين كردن آنها به خاطر انجام اين كار.
7- هدف رسول الله صلى الله عليه وسلم، برحذر داشتن امتش از اين كارها بود.
8- درک اينكه چرا رسول الله صلى الله عليه وسلم، در قبرستان عمومی و بیرون خانه‌اش دفن نگرديد.
9- معني مسجد قرار دادن قبر.
10- هم‌سان قرار دادن كساني كه قيامت بر آنها بر پا مي‌شود، با كساني كه قبور را مساجد قرار مي‌دهند؛ بدین ترتیب عوامل ايجاد شرك و عواقب آن را پیش از وقوع شرک، بيان فرمود. [یعنی این دو دسته را جزو بدترین مردم برشمرد؛ زیرا قیامت بر کافران برپا می‌شود و آنان‌که قبور را محل عبادت قرار می‌دهند، در واقع مرتکب عملی می‌شوند که زمینه‌ساز شرک و کفر است. (ويراستار)]
11- رسول الله صلى الله عليه وسلم پنج روز پیش از وفاتش، اعتقادات دو گروه از اهل بدعت را كه عبارتند از: جهميه و روافض، مردود اعلام كرد. علما، اين دو گروه را، از همان هفتاد و دو گروه باطل دانسته‌اند. رافضيان نخستین کسانی بودند که شرك را رواج دادند و روي قبرها مسجد ساختند.
12- شدت بيماري رسول الله صلى الله عليه وسلم در هنگام وفاتش.
13- رسول الله صلى الله عليه وسلم با مقامِ خِلّت گرامی داشته شد و خلیل‌الله گردید.
14- تصریح به اینکه مقام خلّت از مقام محبت بالاتر است.
15- تصريح به اينكه ابوبكر صديق-رضي الله عنه- از ساير اصحاب -رضی الله عنهم- برتر مي‌باشد.
16- اشاره به خلافت ابوبکر-رضي الله عنه-.
***

باب (21): در بيان اينكه غلو درباره‌ی قبور صالحان، آنها را به بت‌هايي تبديل مي‌كند كه به غير از الله پرستش مي‌شوند
مالك -رحمه الله- در الموطأ روایت کرده است كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «اللَّهُمَّ لا تَجْعَلْ قَبْرِي وَثَنَاً يُعْبَدُ اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى قَوْمٍ اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ»؛ یعنی: «یا الله! قبرم را بتي كه پرستش شود، قرار مده. الله بر ملتي كه قبور پیامبران خود را مسجد قرار دادند، به‌شدت خشم گرفت».
الله متعال می‌فرماید: ﴿أَفَرَءَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى﴾ [النجم: 19]. «آیا به "لات" و "عزی" توجه کرده‌اید (که هیچ سود و زیانی به شما نمی‌رسانند)؟» ابن جرير [طبري] -رحمه الله- با سندش از سفيان از منصور نقل کرده که مجاهد درباره‌ی "لات" که در این آیه ذکر شده، گفته است: او، کسی بود كه براي حجاج غذا تدارک می‌دید و چون مُرد، در كنار قبرش جهت تعظيم وي می‌ايستادند.
ابوالجوزاء از ابن‌عباس-رضي الله عنهما- نيز نقل كرده است که "لات" براي حجاج غذا تهیه می‌کرد.
همچنين ابن‌عباس-رضي الله عنهما- می‌گوید: «لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَائِرَاتِ الْقُبُورِ وَالْمُتَّخِذِينَ عَلَيْهَا الْمَسَاجِدَ وَالسُّرُجَ»؛ [روایت سنن اربعه] یعنی: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم زناني را كه قبرها را زيارت مي‌كنند [منظور از زیارت قبور، رفتن به قبرستان است که برای مردان، جایز و بلکه پسندیده می‌باشد؛ لذا زیارت قبور، احکام خاص خودش را دارد. (ويراستار)] و نیز كساني را كه روي قبرها مسجد مي‌سازند و آنها را چراغاني مي‌كنند، نفرين كرده‌ است».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- بیان مفهوم بُت.
2- شرح و توضیح عبادت.
3- رسول الله صلى الله عليه وسلم تنها از چيزهایي پناه مي‌خواست كه خطر وقوع آن را احساس مي‌كرد.
4- رسول الله صلى الله عليه وسلم عمل امت‌هاي گذشته را كه قبرهای پيامبران خود را مسجد قرار دادند، در ضمن نهي از مسجد قرار دادن قبر خویش بيان نمود.
5- شدت خشم و غضب الله بر اين كار.
6- در مورد «لات» كه از بزرگترين بت‌های عرب بود، اطلاعاتی به‌دست آورديم.
7- آگاهی از اینکه محل پرستش لات، قبر انسان صالحي بوده است.
8- دانستن اینکه "لات"، نام صاحب آن قبر بوده است؛ و نیز دانستن وجه نام‌گذاری‌اش بدین اسم. [در متن عربی آمده است: «کان یَلُتُّ لهم السویق»؛ یعنی برای حجاج، سویق تهیه می‌کرد که غذایی آمیخته از آرد گندم و شیر بود. واژه‌ی "یَلُتُّ" و "لات" هم‌خانواده‌اند. (ويراستار)]
9- نفرين بر زناني كه به‌كثرت به قبرستان‌ها می‌روند.
10- نفرين بر كساني كه روي قبر، چراغ روشن مي‌كنند يا آنها را چراغاني مي‌نمايند. [روشن کردن شمع بر روی قبور، از همین نوع می‌باشد. (ويراستار)]
***

باب (22): در مورد پاسداري رسول الله صلى الله عليه وسلم، از مرزهاي توحيد و مسدود كردن تمامي راه‏هاي منجر به شرك
الله تعالي می‌فرماید: ﴿لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُم بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ (128) فَإِن تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ﴾ [التوبة: 128-129]. «به‌راستی پیامبری از خودتان به‌سویتان آمد که رنج‌های شما بر او دشوار است و به (هدایت) شما اشتیاق وافری دارد و نسبت به مومنان دلسوز و مهربان است. پس اگر (از ایمان و عمل صالح) رویگردان شوند، بگو: الله برايم کافی است؛ هیچ معبود برحقی جز او وجود ندارد؛ بر او توکل نمودم؛ و او پروردگار عرش بزرگ است».
ابوهريره-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لا تَجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قُبُورًا وَلا تَجْعَلُوا قَبْرِي عِيدًا وَصَلُّوا عَلَيَّ فَإِنَّ صَلاتَكُمْ تَبْلُغُنِي حَيْثُ كُنْتُمْ»؛ [روایت ابوداود با سند حسن] یعنی: «خانه‏هايتان را قبرستان نسازيد و قبر مرا محل جشن و تجمع قرار ندهيد و بر من درود بفرستيد؛ زيرا از هرجا که درود بفرستيد، به من مي‌رسد».
روایت است که علي بن حسين-رضي الله عنهما- مردي را ديد كه کنار قبر رسول‌الله صلى الله عليه وسلم می‌آمد و به درون رخنه‌ای که آنجا بود می‌رفت تا دعا کند. علی بن حسین [=امام زین‌العابدین -رحمه الله-] آن مرد را از این کار بازداشت و گفت: آیا برايت حديثي را كه از پدرم شنيده‌ام و او از جدم شنيده و جدم از رسول‌الله صلى الله عليه وسلم شنیده است، روايت نكنم؟ اینکه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرموده است: «لا تَتَّخِذُوا قَبْرِي عِيدًا وَلا بُيُوتَكُمْ قُبُورًا وَ صلّوا فإن تسليمكم يبلغني حَيْثُمَا كُنْتُمْ». [این حدیث در المختارة آمده است.] [اشاره به کتاب الأحادیث المختارة، اثر ضياء الدين أبو عبد الله محمد بن عبد الواحد المقدسي (متوفاى: 643هـ) می‌باشد. (ويراستار)] یعنی: «قبر مرا محل رفت و آمد و تجمع قرار ندهيد و خانه‌هايتان را قبرستان نسازيد و بر من درود بفرستيد؛ زيرا درود شما هرجا که باشيد، به من مي‌رسد».
خلاصه‌ی آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ی [128] سوره‌ی برائت (=توبه).
2- رسول الله صلى الله عليه وسلم امتش را به‌طور کامل از مرزهاي شرك دور ساخت.
3- اشتیاق فراوان و بی‌شمار رسول الله صلى الله عليه وسلم به هدایت امتش و نیز مهرباني و دلسوزي‌اش نسبت به ما.
4- با وجودي كه زیارت قبر رسول الله صلى الله عليه وسلم جزو بهترین کارهاست، اما آن بزرگوار از زيارت آن به‌صورت ويژه، منع نمود.
5- از زيارت مكرر قبر خود باز داشت. [آنجا که فرمود: «قبر مرا محل رفت و آمد و تجمع قرار ندهید». (ويراستار)]
6- با این فرمایش که: «خانه‌هايتان را گورستان نسازید»، به خواندن نوافل در خانه‌ها تشويق فرمود.
7- اصحاب -رضی الله عنهم- اتفاق نظر داشتند كه نبايد در گورستان نماز خواند. [این، برگرفته از حدیث نبوی است که فرمود: «خانه‌هایتان را قبرستان نسازید»؛ لذا چنین برداشت می‌شود که نخواندن نماز در قبرستان، یک امر روشن و بدیهی از نظر اصحاب -رضی الله عنهم- بود. (ويراستار)]
8- اينكه فرمود: «درود و سلام شما هرجا که باشيد به من مي‌رسد»، بدین سبب بود كه سعي نكنيد حتماً براي اين منظور، کنارِ قبرم بیایید.
9- از اعمال امتش، درود و سلامشان بر رسول الله صلى الله عليه وسلم، در برزخ بر آن بزرگوار عرضه مي‌شود.
***

باب (23): در بيان اينكه عده‌اي از اين امت، بت‌پرست [و مشرک] می‌گردند
الله متعال مي‌فرمايد: ﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِّنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا﴾ [النساء: 51]. «آيا آیا کسانی را که بهره‌ای از کتاب یافته‌اند، ندیدی که به شرک و خرافات و معبودان باطل گرایش دارند و درباره‌ی کافران می‌گویند: «اینها بیش از مسلمانان بر راه هدایت‌اند»؟.
و می‌فرماید: ﴿قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُم بِشَرٍّ مِّن ذَلِكَ مَثُوبَةً عِندَ اللَّهِ مَن لَّعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ﴾ [المائدة: 60]. «بگو: آیا شما را از کسانی آگاه کنم که کیفرشان نزد الله از این هم بدتر است؟ کسانی که الله، آنان را از رحمتش دور نمود و بر آنها خشم گرفت و برخی از آنان را بوزینه و خوک گردانید و (نیز) آن‌دسته از آنها که معبودان باطل را پرستیده¬اند»؟.
همچنين می‌فرماید: ﴿قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِم مَّسْجِدًا﴾ [الکهف: 21]. «آنان‌که بر کارشان دست یافتند (و سررشته‌ی کار را در دست گرفتند)، گفتند: بر غارشان مسجدی می¬سازیم».
ابوسعيد خدري-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول اللهصلى الله عليه وسلم فرمود: «لَتَتَّبِعُنَّ سَنَنَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ حذو القذّة، حَتَّى لَوْ دَخَلُوا فجُحْرِ ضَبٍّ؛ لَدَخَلْتُمُوهُ، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى؟ قَالَ:«فَمَنْ». [روایت بخاري و مسلم] [صحیح بخاری، ش: 3456؛ و صحیح مسلم، ش: 2669 با اندکی تفاوت در لفظ. (ويراستار)] یعنی: «شما، مو به مو از روش پيشينیان پيروي خواهيد كرد. حتي اگر آنان وارد سوراخ سوسماري شدند، شما نيز وارد آن مي‌شويد». اصحاب گفتند: هدف شما، يهود و نصاراست؟ فرمود: «پس هدفم كيست؟»
مسلم -رحمه الله- از ثوبان-رضي الله عنه- روايت کرده است كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «إِنَّ اللَّهَ زَوَى لِيَ الأَرْضَ، فَرَأَيْتُ مَشَارِقَهَا وَمَغَارِبَهَا، وَإِنَّ أُمَّتِي سَيَبْلُغُ مُلْكُهَا مَا زُوِيَ لِي مِنْهَا، وَأُعْطِيتُ الْكَنْزَيْنِ الأَحْمَرَ وَالأَبْيَضَ، وَإِنِّي سَأَلْتُ رَبِّي لأُمَّتِي أَنْ لا يُهْلِكَهَا بِسَنَةٍ عَامَّةٍ، وَأَنْ لا يُسَلِّطَ عَلَيْهِمْ عَدُوًّا مِنْ سِوَى أَنْفُسِهِمْ، فَيَسْتَبِيحَ بَيْضَتَهُمْ، وَإِنَّ رَبِّي قَالَ: يَا مُحَمَّدُ! إِنِّي إِذَا قَضَيْتُ قَضَاءً فَإِنَّهُ لا يُرَدُّ وَإِنِّي أَعْطَيْتُكَ لأُمَّتِكَ أَنْ لا أُهْلِكَهُمْ بِسَنَةٍ عَامَّةٍ، وَأَنْ لا أُسَلِّطَ عَلَيْهِمْ عَدُوًّا مِنْ سِوَى أَنْفُسِهِمْ، فيَسْتَبِيحُ بَيْضَتَهُمْ وَلَوِاجْتَمَعَ عَلَيْهِمْ مَنْ بِأَقْطَارِهَا (أَوْ قَالَ مَنْ بَيْنَ أَقْطَارِهَا) حَتَّى يَكُونَ بَعْضُهُمْ يُهْلِكُ بَعْضًا وَيَسْبِي بَعْضُهُمْ بَعْضًا». [صحیح مسلم، ش: 2889. (ويراستار)] یعنی: «الله متعال زمين را برایم هموار ساخت و من شرق و غرب آن را ديدم؛ حکومت امتم تا بدان‌جا که دیدم، خواهد رسید. و گنجینه‌های سرخ و سفيد به من داده شد. [اشاره‌ای است به طلا و نقره که کنایه از گنجینه‌های پارس و روم دارد. (ويراستار)] و از پروردگارم خواستم كه امتم را- به‌یک‌باره- با خشكسالي فراگيری نابود نكند و بر آنها دشمن بيگانه‌اي كه نسلشان را بر چيند، مسلط نگرداند. پروردگارم به من فرمود: اي محمد! آن‌گاه که چیزی فیصله و مقدَّر کنم، برگشت ندارد. درباره‌ی امتت وعده دادم که آنها را- به یک‌باره- با خشكسالي فراگيری، هلاك نكنم. همچنين وعده دادم که دشمن بيگانه‌ای که آنان را ریشه‌کن کند، بر آنها چیره نسازم؛ هرچند نيروهاي كفر از هر سو بر آنها حمله‌ور باشند. البته تا زمانی که در جنگ‌هاي داخلي یکديگر را به قتل برسانند و از همدیگر اسير بگیرند». [یعنی پیدایش جنگ‌های داخلی در میان مسلمانان، سرآغاز تسلط کافران بر آنهاست. (ويراستار)]
برقانی در صحیح خود، افزون بر این آورده است: «وإنّما أخاف على أمّتي الائمة المضلّين وإذا وَقع عليهم السيف لم يرفع إلى يوم القيامة ولا تقُومُ السّاعة حتى يلحق حيٌّ من أمّتي بالمشركين، وحتّى تُعبد فئام من أمَّتي الأوثان، وإنّه سيكون في اُمّتي كذّابون ثلاثون، ‌كلُّهم يزعم أنّه نبّي، وأنا خاتم النّبيين لا نبيَّ بعدي، ولا تزالُ طائفة من اُمّتي على الحقِّ منصورة، لا يضُرُّ هم مَن خذَلَهم ولا مَن خالَفَهم حتّى يأتي أمر الله تبارك وتعالى». [ر.ک: تعلیق آلبانی -رحمه الله- بر المشكاة، ش: 5394؛ و نیز السلسلة الصحيحة، ش:1582 (ويراستار)] یعنی: «من برای امتم از ناحیه‌ی رهبران گمراه‌كنننده نگرانم؛ [منظور از رهبران گمراه‌کننده، کسانی هستند که به نام دین، مردم را به گمراهی می‌کشانند؛ در آیه‌ی 41 سوره‌ی القصص نیز به چنین پیشوایانی، تصریح شده است. (ويراستار)] و آنگاه که بر ضد یکدیگر شمشیر بکشند، تا قیامت، شمشیر از میانشان برداشته نخواهد شد. و قيامت برپا نمي‌شود، مگر اینکه گروهی از امتم به مشرکان می‌پیوندند و نیز گروه زيادي از امتم بت‌پرست و مشرک می‌شوند! و در ميان امتم سي كذاب و مدعي دروغین نبوت ظهور خواهند كرد، در حالي كه من خاتم پيامبرانم و پس از من پيامبری نخواهد آمد. و گروهي از امتم همواره در مسیر حق خواهند ماند و از سوی الله ياري خواهند شد كه مخالفت و عدم همراهی دیگران، زیانی به ایشان نمی‌رساند تا اينكه فرمان الله مبنی بر برپایی قیامت فرا رسد».
خلاصه‌ی آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ی [51] سوره‌ی نساء.
2- تفسير آيه‌ی [60] سوره‌ی مائده.
3- تفسير آيه‌ی [21] سوره‌ی كهف.
4- مهم‌ترین مسأله اینکه منظور از ايمان به "جبت" و "طاغوت" در اينجا [یعنی در آیه‌ی 51 سوره‌ی نساء] چيست؟ آيا منظور، اعتقاد قلبی است یا همراهی با هواداران جبت و طاغوت، به‌رغم مخالفت قلبی با جبت و طاغوت و دانستن بطلان آنها- نیز در این معنا می‌گنجد؟
5- اين گفتار که «کافرانی که کفر خویش را می‌شناسند، بیش از مسلمانان بر راه هدایتند»، [کفر و ارتداد از دین است.]
6- همان‌طور که در حدیث ابوسعید-رضي الله عنه- تصریح شده [و عنوان این باب نیز می‌باشد]، پیروی از روش گذشتگان و شرک، در جمع فراوانی از این امت رواج می‌یابد.
7- و نیز تصريح رسول الله صلى الله عليه وسلم به اینکه در اين امت، شرک و بت‌پرستی رواج فراوانی خواهد یافت.
8- جای بسی شگفتی است كه افرادي از اين امت، به رغم اقرار به شهادتين، و با وجود اعتراف به حقانيت محمد صلى الله عليه وسلم و قرآن، ادعاي نبوت می‌كنند! مانند مختار ثقفی كه در اواخر دوران صحابه چنين ادعایي كرد و گروه زيادي از او پيروي نمودند.
9- مژده به اينكه حق، به كلي نابود نخواهد شد؛ آن‌گونه كه در گذشته نابود مي‌شد، بلكه همواره گروهي در مسیر حق، استوار و ثابت‌قدم خواهند ماند.
10- نشانِ حقانيت این گروه، اين است كه با وجود مخالفت و عدم همكاري ديگران، همچنان ثابت قدم مي‌مانند.
11- و اين، تا قيامت باقي خواهد ماند.
12- نشانه‌هایی كه در حديث ثوبان بيان شد؛ از جمله: خبر دادن رسول‌الله صلى الله عليه وسلم از اینکه مشرق و مغرب زمین برایش هموار و نمایان شده و دیده است که فرمانروایی امتش کرانه‌های شرق و غرب را در بر خواهد گرفت؛ و همین‌طور هم شد، بر خلافِ شمال و جنوب [که قلمرو حکومت اسلام کمتر بوده است.]. و نیز خبر دست‌يابيِ [امت] به دو خزانه‌ی [ایران و روم]؛ و همچنين پذيرفته شدن دو دعا و عدم پذيرش دعاي سوم؛ و خبر از شمشير کشیدن مسلمانان بر ضدّ یکدیگر [و وقوع جنگ‌های داخلی در میان آنان] و كشتن و اسير كردن همديگر و خاتمه نيافتن اين‌گونه جنگ‌ها تا قيامت. و احساس خطر از ناحیه‌ی رهبران گمراه‌كننده و خبر دادن از پیامبران دروغين و بقاي گروه پیروز و ثابت‌قدم در مسیر حق؛ همه‌ی اینها همان‌طور كه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرموده بود، اتفاق افتاد.
13- منحصراً از بابت رهبران گمراه‌کننده، اظهار نگرانی کرد.
14- توضيح معني بت‌پرستي.
* * *

باب (24): آنچه درباره‌ي سحر و جادو آمده است
الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْأخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ﴾ [البقرة: 102]. «و به‌قطع می‏دانستند که هرکس خریدار چنین کالایی (= سحر) باشد، هیچ بهره¬ای در آخرت نخواهد داشت».
و می‌فرماید: ﴿يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ﴾ [النساء: 51]. «به جبت و طاغوت، یعنی به شرک و خرافات و معبودان باطل گرایش دارند».
عمر-رضي الله عنه- «جبت» را سحر، و «طاغوت» را شيطان معني كرده ‌است.
جابر-رضي الله عنه- مي‌گويد: «طواغيت» به غيب‌گوياني گفته شود كه شيطان نزدشان مي‌رفت و در هر منطقه، يكي وجود داشت.
وعن أَبي هريرةَ-رضي الله عنه- عَنِ النَّبِيِّصلى الله عليه وسلم قَالَ: «اجْتَنِبُوا السَّبْعَ المُوبِقَاتِ»؛ قالُوا: يَا رَسُولَ اللهِ، وَمَا هُنَّ؟ قَالَ: «الشِّرْكُ باللهِ، والسِّحْرُ، وَقَتْلُ النَّفْسِ الَّتِي حَرَّمَ اللهُ إِلاَّ بالحَقِّ، وأكلُ الرِّبَا، وأكْلُ مَالِ اليَتِيمِ، والتَّوَلِّي يَوْمَ الزَّحْفِ، وقَذْفُ المُحْصَنَاتِ المُؤْمِنَاتِ الغَافِلاَتِ». [متفقٌ عليه] [صحیح بخاری، ش: 2766؛ و صحیح مسلم، ش:89. (ويراستار)]
ترجمه: ابوهريره-رضي الله عنه- مي‌گوید: پیامبر صلى الله عليه وسلم فرمود: «از هفت گناه مُهلک بپرهیزید»؛ گفتند: ای رسول‌خدا! آنها چه گناهانی هستند؟ فرمود: «شرک به الله، سحر و جادوگری، قتل نفسی که الله کُشتنش را حرام کرده است؛ مگر به‌حق، [یعنی: در مواردی که اسلام جایز قرار داده است. (ويراستار)] رباخواری، خوردن مالِ یتیم، فرار کردن از میدان نبرد در هنگام رویارویی با دشمن، و تهمت زنا به زنان پاک‌دامن و مومن و بی‌خبر از گناه».
جندب-رضي الله عنه- از رسول الله صلى الله عليه وسلم نقل کرده است که: «حَدُّ السَّاحِرِ ضَرْبَةٌ بِالسَّيْفِ»؛ [سنن ترمذی، ش: 1460 (ويراستار)] یعنی: «مجازات ساحر، این است که با ضربه‌ی شمشمیر کشته شود». [ترمذي، این حدیث را نقل کرده و گفته: صحیح، این است که این روایت، موقوف می‌باشد.] [یعنی سخن خودِ جندب-رضي الله عنه- می‌باشد، نه فرموده‌ی پیامبر صلى الله عليه وسلم. موقوف، خبری است که به صحابی برسد؛ اما مرفوع، حدیثی است که در قالب گفتار، کردار یا تأیید و تقریر، به پیامبر صلى الله عليه وسلم نسبت داده شود؛ و خود، انواع و اقسامی دارد. (ويراستار)]
و در صحیح بخاری [صحيح بخاري، ش:3156؛ در این روایت، ذکری از قتل سه جادوگر به میان نیامده است. (ويراستار)] از بجاله بن عبده روايت است كه عمر بن خطاب-رضي الله عنه- طی نامه‌ای دستور داد که هر مرد و زنِ جادوگری را بکُشید؛ و ما سه جادوگر را کشتیم.
و از حفصه -رضی الله عنها- روايت است كه دستور به قتل كنيزي داد كه او را سحر كرده بود. و نیز در روایت صحیحی از جندب-رضي الله عنه-.
امام احمد -رحمه الله- مي‌گويد: از سه نفر از اصحاب پيامبر صلى الله عليه وسلم روايت است كه چنين فتوا داده‌اند.
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ی [102] سوره‌ی بقره.
2- تفسير آيه‌ی [51] سوره‌ی نساء.
3- شرح واژه‌های "جبت" و "طاغوت"، و بیان فرق آنها.
4- طاغوت، گاهي از جن‌ها و گاهي از انسان‌ها مي‌باشد.
5- شناخت هفت گناهِ مُهلک كه رسول الله صلى الله عليه وسلم از آنها بر حذر داشته است.
6- جادوگر، کافر است.
7- جادوگر باید بدون اينكه او را توبه دهند، كشته شود.
8- در زمان عمر-رضي الله عنه- نیز جادوگرانی وجود داشته‌اند، پس چه رسد به زمان‌هاي بعدي.
***

باب (25): در مورد برخي از انواع سحر و جادو
قال أحمد: حدّثنا محمد بن جعفر حدّثنا عَوف عن حَيَّان بن العَلاء حدَّثنا قَطَن بن قَبِيْصة عن أبيه، أنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قال: «إن العِيَافَة والطَّرْق والطِّيَرة مِنَ الجِبْتِ» [احمد في مسند ( 3/477) و ابوداود، ش: 3907. (ويراستار)]‌
ترجمه: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم ‌فرمود: «فال‌گیری- با به پرواز درآوردن پرندگان- و فال‌گیری- با ترسيم خطوط بر روي زمين و بدشگونی- به چیزی- [بدشگونی به ایام و اعداد، مثل شوم دانستنِ سیزده، از همین موارد است؛ حتی دیده می‌شود که برخی پلاک خانه‌ی خود را که شماره‌ی 13 می‌باشد، می‌نویسند: "1+12" (ويراستار)] از مصادیق سحر و جادو- و گرایش به شرک و خرافات- به شمار مي‌آيند».
عوف مي‌گويد: "عيافه"، يعني شخصي پرنده‌اي را به پرواز در مي‌آورد تا ببيند به كدام سو مي‌رود. [اگر به سمت راست پرواز می‌کرد، آن را به فال نیک می‌گرفتند و کارِ مورد نظرشان را انجام می‌دادند و چنانچه پرنده به سمت چپ پرواز می‌کرد، آن را به فال بد می‌گرفتند و از کار مورد نظرشان صرف نظر می‌کردند. (ويراستار)] و "طَرق" يعني كشيدن خطوط بر روي زمين.
حسن بصري -رحمه الله- در مورد "جبت" مي‌گويد: جبت، وسوسه و کرنای شيطان است. [بر اساسِ گفته‌ی حسن بصری -رحمه الله-، کارهای مذکور، کارهای شیطانی است. (ويراستار)]
از ابن‌عباس-رضي الله عنهما- روايت است كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «مَنِ اقْتَبَسَ شعبة مِنَ النُّجُوم، فقدِ اقْتَبَسَ شُعْبَةً مِنَ السِّحْرِ زَادَ مَا زَادَ». [روایت ابوداود با سند صحيح] [صحیح الجامع، ش: 6074؛ و السلسلة الصحیحة، ش: 739؛ و صحیح أبی داود، از آلبانی -رحمه الله-، ش: 3305. (ويراستار)]
ترجمه: «هركس بخشي از نجوم را فراگيرد، در واقع بخشي از سحر و جادو را فرا گرفته است. و هرچه بیشتر فرا بگيرد، به همان اندازه سحر و جادوی بیشتری فرا گرفته است». [منظور از علم نجوم در اینجا، دانشی است که با استدلال به آن، درباره‌ی حوادث زمین، اظهار نظر می‌کنند! مثلا می‌گویند: همین‌که فلان‌ستاره در کنار فلان‌ستاره قرار گیرد، چنین و چنان خواهد شد! یا می‌گویند: ستاره‌ی فلانی، خوب افتاده است! زيد بن خالد-رضي الله عنه- مي‏گويد: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم در صبحگاه يك شب باراني، پس از اقامه‌ي نماز صبح در حديبيه، رو به مردم كرد و فرمود: «آيا مي‌دانيد كه پروردگارتان چه فرمود»؟- صحابه- گفتند: الله و رسولش بهتر مي‌دانند. پیامبر صلى الله عليه وسلم گفت: «الله فرمود: "أصْبَحَ مِنْ عِبَادِي مُؤْمِنٌ بِي، وَكَافِرٌ، فَأَمَّا مَنْ قَالَ: مُطِرْنَا بِفَضْلِ اللهِ وَرَحْمَتِهِ، فَذلِكَ مُؤْمِنٌ بِي كَافِرٌ بِالكَوَاكِبِ، وأَما مَنْ قَالَ مُطِرْنَا بِنَوءِ كَذَا وَكَذَا، فَذلكَ كَافِرٌ بِي مُؤْمِنٌ بِالكَوْكَبِ"»؛ یعنی: «بندگانم شب را در حالی به صبح رساندند كه برخي از آن‌ها به من مومن و برخي هم كافر بودند؛ آنها كه گفتند: به فضل و رحمتِ الله بر ما باران بارید، به من ايمان آوردند و به تأثير ستارگان كافر گرديدند؛ و اما كساني كه گفتند: به سبب اقبال فلان و فلان ستاره بر ما باران بارید- و ريزش باران را به ستارگان نسبت دادند- به من كافر شدند و به ستارگان ايمان آوردند». [ر.ک: صحيح بخاري، ش: 846؛ و صحیح مسلم، ش: 71.] (ويراستار)]
نسائی -رحمه الله- از ابوهریره-رضي الله عنه- روایت کرده است که: «هركس در گِرهي بدمد، سحر كرده است و هرکه سحر و جادو کند، شرك ورزيده است؛ و آن‌که چيزي (در گردن) بياويزد، به همان چيز واگذار مي‌شود».
عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ -رضي الله عنه- أنَّ رسولَ الله صلى الله عليه وسلم قَالَ: "أَلا هَل أُنَبِّئُكُمْ مَا الْعِضَةُ؟ هِيَ النَّمِيمَةُ الْقَالَةُ بَيْنَ النَّاسِ" [مسلم]
ترجمه: ابن مسعود-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «آيا به شما بگويم كه "عضه" [واژه‌ی "الْعِضَةُ" یعنی: دو بهم‌زنی؛ یا خراب کردن روابط دیگران. این واژه در کتب حدیث، بیشتر هم‌وزن الوجه آمده است؛ یعنی با لفظِ: "الْعَضْه" (ويراستار)]- یا دو به‌هم زنی- چيست؟ همان سخن‌چيني و گفتاري است كه بین مردم دهن به دهن بگردد».
بخاری و مسلم [صحیح بخاری، ش: 5767؛ و مسلم، ش: 869؛ گفتنی است که روایت مسلم -رحمه الله- به‌نقل از عمار بن یاسر-رضي الله عنهما- می‌باشد، نه از ابن عمر-رضي الله عنهما-. (ويراستار)] از ابن عمر-رضي الله عنهما- روايت کرده‌اند كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ لَسِحْرًا»؛ یعنی: «همانا برخی از سخنان، سحر و جادو هستند».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- عیافه یا فال‌گیری با به پرواز درآوردن پرندگان، و نیز طَرق یا فال‌گیری با ترسيم خطوط بر روي زمين و همین‌طور طیره یا بدشگونی به چیزی، از مصادیق سحر و جادو و گرایش به شرک و خرافات به شمار مي‌آيند.
2- شرح و توضیح عيافه، طرق و طيره.
3- علم نجوم نيز نوعي جادوست.
4- دميدن در گره نيز از انواع جادو به شمار مي‌رود.
5- سخن‌چيني و دو‌بهم‌زنی، نوعی سحر و جادوست. [یعنی از آن جهت که روابط مردم با یکدیگر را تیره می‌گرداند و باعث جدایی و تفرقه‌ی آنها می‌شود، به سحر و جادو می‌مانَد. در آیه‌ی 102 سوره‌ی بقره، به این ویژگیِ سحر و جادو تصریح شده است. (ويراستار)]
6- فصاحت و سخنوری نیز از انواع جادوست.
***

باب (26): آنچه درباره‌ی کاهنان و امثالشان وارد شده است
مسلم -رحمه الله- به نقل از برخی از همسران رسول الله صلى الله عليه وسلم روايت کرده است كه آن بزرگوار فرمود: «مَنْ أَتَى عَرَّافًا فَسَأَلَهُ عَنْ شَيْءٍ فَصَدَّقَهُ لَمْ تُقْبَلْ لَهُ صَلَاةٌ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً»؛ [ر.ک: صحیح مسلم، ش: 2230. این حدیث در صحیح مسلم با این لفظ آمده است: «مَنْ أَتَى عَرَّافًا فَسَأَلَهُ عَنْ شَيْءٍ، لَمْ تُقْبَلْ لَهُ صَلَاةٌ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً». (ويراستار)] یعنی: «هرکه نزد كاهني [در حدیث، واژه‌ی عراف آمده که شاملِ: کاهن یا پیش‌گو، رمال، فال‌گیر و امثالشان می‌شود؛ ابن‌اثیر گوید: عراف، کسی است که مدعی دانستن غیب می‌باشد. خطابی گفته است: کسی است که ادعا می‌کند از محلّ اشیای گم‌شده یا مسروقه خبر دارد! ناگفته نماند که فرق عراف و کاهن در این است که: عراف به کسی اطلاق می‌گردد که از غیب یا امورِ پوشیده‌ای که در گذشته روی داده است، خبر می‌دهد؛ و کاهن، به معنای پیش‌گوست؛ یعنی پیش‌گویی می‌کند و از اموری که اتفاق نیفتاده است، خبر می‌دهد! (ويراستار)] برود و از او در مورد چيزي سوال كند، سپس او را تصديق نمايد، نماز چهل شبانه‌روزش پذیرفته نمی‌شود». [نگاهی به روایت مسلم [که در پانوشت‌های پیشین ذکر شد] نشان می‌دهد که پرسیدن از کاهنان، یک مسأله می‌باشد و تصدیقشان، مسأله‌ای دیگر؛ یعنی رفتن نزد کاهنان، حرام است و تصدیقشان، کفر. زیرا آنها مدعی دانستن غیب هستند، در صورتی که الله متعال در آیه‌ی 65 سوره‌ی نمل آشکارا بیان فرموده است که: «بگو: جز الله هیچ‌یک از موجودات آسمان‌ها و زمین، غیب نمی‌‌داند». البته اگر منظور از رفتن به نزد کاهنان و پرسیدن از آنان، به منظور فاش کردن دروغ‌هایشان باشد، کاری پسندیده و در مواردی نیز، واجب است. (ويراستار)]
ابوهریره-رضي الله عنه- می‌گوید: پیامبر صلى الله عليه وسلم فرمود: «مَنْ أَتَى كَاهِنًا فَصَدَّقَهُ بِمَا يَقُولُ فَقَدْ كَفَرَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم». [روایت ابوداود] یعنی: «هرکه نزد كاهني برود، سپس او را تصديق نمايد، به آنچه بر محمد صلى الله عليه وسلم نازل شده، کفر ورزیده است».
همچنین در روایتی که [صاحبان سنن] اربعه [صاحبان سنن اربعه، عبارتند از: ابوداود، نسائی، ترمذی و ابن‌ماجه رحمهم‌الله. (ويراستار)] و نیز حاکم [نیشابوری] روایت کرده‌اند- و حاکم آن را مطابق شرط بخاری و مسلم، صحیح دانسته- آمده است که ابوهریره-رضي الله عنه- می‌گوید: [پیامبر صلى الله عليه وسلم] فرمود: «مَنْ أَتَى كَاهِنًا أَوْ عَرَّافًا فَصَدَّقَهُ بِمَا يَقُولُ فَقَدْ كَفَرَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم». [این روایت، به مضمون روایت‌های پیشین می‌باشد.] و ابویعلی نیز با اِسناد جید، این روایت را به صورت موقوف، یعنی به‌عنوان سخنِ ابن‌مسعود-رضي الله عنه-. (ويراستار)] از ابن مسعود-رضي الله عنه- نقل کرده است.
عمران بن حصين-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لَيْسَ مِنَّا مَنْ تَطَيَّرَ أَوْ تُطُيِّرَ لَهُ، أَوْ تَكَهَّنَ أَوْ تُكُهِّنَ لَهُ، أَوْ سَحَرَ أَوْ سُحِرَ لَهُ. وَمَنْ أَتَى كَاهِنًا فَصَدَّقَهُ بِمَا يَقُولُ، فَقَدْ كَفَرَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم». [روایت بزار با اِسناد جید] یعنی: «از ما- و پیروان راستینِ ما- نيست، آن‌که فال بگيرد يا براي او فال گرفته شود؛ كهانت و ادعای دانستن غیب كند يا نزد کاهنی برود؛ سحر و جادو كند يا از جادوگری بخواهد که برایش جادو کند. هرکه نزد كاهني برود، سپس سخنانش را تصديق نمايد، به آنچه بر محمد صلى الله عليه وسلم نازل شده، کفر ورزیده است».
طبرانی نیز این حدیث را با اِسناد حسن از ابن‌عباس-رضي الله عنهما-- بدون لفظِ «وَمَنْ أَتَى ...» تا پایان آن- روایت کرده است.
بغوی -رحمه الله- گوید: عراف، به کسی گفته می‌شود که ادعا می‌کند از مسایلی که بر دیگران پوشیده مانده- مانند: اشیای گم‌شده یا مسروقه- خبر دارد.
و گفته شده که عراف، همان کاهن یا پیش‌گوست؛ و كاهن كسي است كه از اموري كه هنوز اتفاق نيفتاده است، ‌خبر مي‌دهد. و گفته‌اند: آن است كه به گمان خود، اسرار قلب را مي‌داند.
ابن‌تيميه -رحمه الله- مي‌گويد: عراف به كاهن و منجم و ساير كساني كه از امور غيب و پوشيده سخن مي‌گويند، گفته مي‌شود.
ابن‌عباس-رضي الله عنهما- فرموده است: به اعتقاد من، آنان‌که حروف ابجد [و نوشته‌های رمزگونه و نامفهوم] می‌نویسند [درست، مانند بیشتر تعویذنویسان که تعویذهایشان، نامفهوم است! البته ابجدنگاری یا استفاده از حروف ابجد [هَوَّز، حُطّی، کَلمن...]، به‌عنوان کدهای حرفی- مثلاً برای تاریخ‌نگاری یا ذکر سال تولد افراد و امثال آن، که در گذشته رواج داشت- حرام نیست و حتی در اشعار فقهی و نحویِ علما نیز رایج بوده است. اشکال و حرمت، در ترسیم جدول‌ها و نوشتن عبارت‌های نامفهومی است که با اعتقاد تأثیر گردش‌های فلکی و ستارگان در اوضاع و احوال مردم، انجام می‌شود. (ويراستار)] و با نگریستن به ستارگان سخناني مي‌گويند، هيچ بهره‌اي نزد الله ندارند.
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تصدیق کاهن و ایمان به قرآن، قابل جمع شدن نیستند و در یک یک‌جا يا در يك قلب- جمع نمی‌شوند.
2- تصريح به اينكه اين عمل، كفر است.
3- حكم كسي كه سخن‌ كاهن را بپذيرد و نزد او برود. [با توجه به حدیث عمران بن حصین-رضي الله عنه-، پیامبر صلى الله عليه وسلم از چنین کسی، اظهار بیزاری کرده است. (ويراستار)]
4- حكم كسي كه براي او فال بزنند [یا برای فال‌گیری، نزد فال‌گیران برود].
5- حكم كسي كه [از جادوگران] درخواست سحر و جادو کند.
6- حكم كسي كه حروف ابجد را فرا بگيرد. [در پانوشت‌های پیشین بیان شد که فراگیری حروف ابجد، در صورتی حرام است که در رابطه با علم نجوم و مرتبط دانستنِ تأثیر ستارگان و حرکت‌های فلکی در اوضاع و احوال انسان‌ها باشد. (ويراستار)]
7- فرق كاهن و عراف.

باب (27): درباره‌ي اَحكام باطل كردن سحر [و انواع آن]
از جابر -رضي الله عنه- روايت است كه از رسول الله صلى الله عليه وسلم درباره‌ی باطل کردن سحر از طریق سحر و جادو پرسيدند: فرمود: «هِي مِن عَمَل الشِّيطان». [روایت احمد با سند جيد؛ وابوداود] [مسند احمد (3/294)؛ سنن ابی‌داود، ش: 3868؛ آلبانی گوید: اِسنادش، صحیح است؛ ر.ک: المشکاة، ش: 4553. (ويراستار)] یعنی: «اين كار، از اعمال شيطان است».
و از امام احمد -رحمه الله- در اين‌باره پرسيدند؛ پاسخ داد: ابن‌مسعود-رضي الله عنه- اين‌گونه كارها را مكروه و ناپسند مي‌دانست.
و در [صحیح] بخاري آمده است که قتاده می‌گوید: از ابن‌مسيب پرسيدم: مردي جادو شده است و نمی‌تواند با همسرش همبستر شود؛‌‌ آيا باطل کردن سحرش جایز است؟ پاسخ داد: اشكالي ندارد، زيرا هدف، اصلاح است؛ و آنچه مفید باشد، ممنوع نيست.
و از حسن [بصري -رحمه الله-] روايت است كه باطل کردن سحر به وسيله‌ي سحر، فقط كار ساحران است.
ابن‌القيم- -رحمه الله-- گويد:‌ ابطال سحر بر دو نوع مي‌باشد:
1- باطل کردن سحر، با سحر و جادویی همانندِ آن؛ اين روش، جزو کارهای شیطان است و سخن حسن بصري -رحمه الله-، بر همين نوع ابطالِ سحر، حمل مي‌شود؛ زيرا در اين روش، باطل‌كننده‌ی سحر و فردِ جادوشده، هر دو به جن‌ها و شياطين روي مي‌آورند و آنها را خشنود مي‌سازند تا سحر، باطل گردد.
2- اما ابطال سحر به‌وسيله‌ي خواندن دعای شرعی و دم كردن و استفاده از داروها و دعاهاي مباح، اشكالي ندارد و جايز مي‌باشد.
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- نهي از باطل کردن سحر، به‌وسيله‌ي سحر.
2- فرق ابطال مشروع سحر و ابطال نامشروع.

باب (28): درباره‌ي بدشگونی و فال‌ بد زدن
الله عزوجل مي‌فرمايد: ﴿أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِندَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ﴾ [الأعراف: 131]. «هان! همانا بدشگونی آنان (و سرچشمه‌ی نعمت‌ها و سختی‌هایی‌ که به آنان می‌رسد)، نزد الله (و به قضا و قدر الهی) است؛ ولی بیشترشان نمی¬دانند».
همچنين مي‌فرمايد:‌ ﴿قَالُوا طَائِرُكُم مَّعَكُمْ أَئِن ذُكِّرْتُم بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ﴾ [یس: 19]. «(پیامبران) گفتند: شگون بدتان، با شماست. آیا اگر پند داده شوید، (آن را بدشگون می‌پندارید؟) بلکه شما مردمی هستید که از حد گذشته‌اید».
و از ابوهريره-رضي الله عنه- روايت است كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لا عَدْوَى، وَلا طِيَرَةَ، وَلا هَامَةَ، وَلا صَفَرَ»؛ [بخاری و مسلم] [صحیح بخاری، ش: 5425؛ و صحیح مسلم، ش:2220. (ويراستار)] یعنی: «سرايت بيماري، بدشگونی، شوم پنداشتن برخی حشرات و [پرندگان و نحس دانستنِ ماهِ] صَفَر، اصالتي ندارند». [در ادامه‌ی حدیث ابوهریره-رضي الله عنه- آمده است که پیامبر صلى الله عليه وسلم فرمود: «وَفِرَّ مِنَ الْمَجْذُومِ كَمَا تَفِرُّ مِنَ الأَسَدِ»؛ یعنی: «از فردِ مبتلا به جذام بگریز؛ همان‌طور که از شیر فرار می‌کنی». مردم در دوران جاهليت اعتقاد داشتند که بيماري، بدون مشيت الهي، سرايت مي كند. در اين حديث، پیامبر صلى الله عليه وسلم این پندار را رد نمود و در عين حال، راهنمايي كرد كه از بيماري‌هاي مُسری مانند جذام، پرهيز كنيد. لذا با جمع‌بندی مجموعه‌ی احادیثی که در این‌باره وارد شده است، به این نتیجه می‌رسیم که اين‌گونه بيماري‌ها به مشيت الهي و بر اساس سنت او، سرايت مي‌كنند و نفیِ سرایت بیماری در این حدیث، بیانِ این مطلب است که اسباب، به ذات خود مؤثر نیستند؛ بلکه تأثیر اسباب، به اراده و خواستِ الله متعال بستگی دارد. (ويراستار)] در روایت مسلم -رحمه الله-، افزون بر این آمده است: «ولا نوء ولا غول»؛ یعنی: «ستاره‌ي اقبال [یا تأثیر ستارگان در ریزش باران] و [ترس از] غول بی‌اعتبارند».
انس-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لا عَدْوَى وَلا طِيَرَةَ، وَيُعْجِبُني الفَألُ»؛ یعنی: «سرایت بیماری و نیز بدشگونی، حقیقت ندارند؛ ولی به فال نیک گرفتن را می‌پسندم». صحابه گفتند: به فال نیک گرفتن چیست؟ فرمود: «كَلِمَةٌ طَيِّبَةٌ»؛ [بخاري ومسلم] [صحیح بخاری، ش: 5756؛ و صحیح مسلم، ش: 2224. (ويراستار)] یعنی: «سخنی نیکوست (که به انسان روحیه و شادابی می‌دهد)».
و ابوداود -رحمه الله- با سند صحيح از عروه بن عامر روایت کرده است که نزد رسول‌الله صلى الله عليه وسلم ، سخن از فال به میان آمد؛ فرمود: «أحْسَنُهَا الفَألُ؛ وَلا تَرُدُّ مُسْلِماً فإذا رَأى أحَدُكُمْ ما يَكْرَهُ، فَليْقلْ: اللَّهُمَّ لا يَأتِي بِالحَسَناتِ إلاَّ أنْتَ، وَلا يَدْفَعُ السَّيِّئَاتِ إلاَّ أنْتَ، وَلا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إلا بِكَ»؛ [ضعیف است؛ ضعیف الجامع، ش: 199؛ و السلسلة الضعیفة، ش: 1619؛ و ضعیف أبی داود، از آلبانی -رحمه الله-، ش: 843. (ويراستار)] یعنی: « بهترینش به فال نیک گرفتن (و سخن نیکویی‌ست که به انسان روحیه می‌دهد)؛ البته بدشگونی نباید مسلمان را از تصمیمش منصرف کند؛ هرگاه هریک از شما چیزی دید که نمی‌پسندید، بگوید: اللَّهُمَّ لا يَأتِي بِالحَسَناتِ إلاَّ أنْتَ، وَلا يَدْفَعُ السَّيِّئَاتِ إلاَّ أنْتَ، وَلا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إلا بِكَ». [ترجمه‌ی دعا: «یا الله! کسی جز تو نیکی‌ها را نمی‌آورَد و کسی جز تو، بدی‌ها را دفع نمی‌کند؛ هیچ بازدارنده‌ای (از گناه) و هیچ نیرویی (برای اطاعت) جز به خواست و توفیقِ تو وجود ندارد. (ويراستار)]
همچنين ابوداود روایت کرده است که ابن مسعود -رضي الله عنه- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «الطِّيَرَةُ شِرْكٌ، الطِّيَرَةُ شِرْكٌ؛ وَمَا مِنَّا إلاّ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُذْهِبُهُ بالتوكل»؛ [این حدیث را ترمذی نیز روایت کرده و آن را صحیح دانسته است؛ البته عبارتِ وَمَا مِنَّا تا پایان روایت را سخن ابن‌مسعود-رضي الله عنه- دانسته است.] [ترمذي، ش:1614؛ أبوداود، ش:3910؛ و ابن‌ماجه، ش:3538. (ويراستار)]
ترجمه: «بدشگونی و فال بد زدن، شرك است». و اين را دوبار تكرار كرد. سپس افزود: «هيچ‌كس از ما نيست كه چیزی به دلش خطور نکند؛ [یعنی همه به چنین مسایلی مبتلا می‌شوند؛ چه‌بسا انسان کاری را شروع می‌کند، اما چیزی به دلش می‌آید و از آن کار صرف نظر می‌کند؛ راهکار رهایی از این آفت، در ادامه‌ی روایت بیان شده است. (ويراستار)] اما الله عزوجل این‌گونه تصورات را با توكل، از بين مي‌برد».
در مسند احمد اين حديث ابن عمر ذكر شده است كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «‌مَن رَدَّته الطِّيرة عن حاجته فقد أشرك» قالوا: فما كفَّارة ذلك؟ قال: أن تقول: اللَّهم لا خير إلا خِيرك ولا طير إلا طيرُك ولا إله غيرُك»؛ [مسند احمد، ش: 7045؛ شعیب ارنؤوط این حدیث را حسن دانسته است. (ويراستار)] یعنی: «هركه فال بد، او را از ادامه‌ي كارش باز بدارد، شرك ورزيده است». پرسیدند: كفاره‌اش چيست؟ فرمود: «اینکه بگویی: اللَّهُمَّ لا خَيْرَ إِلاَّ خَيْرُكَ وَلا طَيْرَ إِلاَّ طَيْرُكَ وَلا إِلَهَ غَيْرُكَ». [ترجمه‌ی دعا: یعنی: «یا الله! هیچ خیری جز آنچه تو آن را خیر گردانیده‌ای و نیز هیچ شرّی جز آنچه تو مقدّرش فرموده‌ای، وجود ندارد و هیچ معبود راستینی جز تو نیست». ناگفته نماند که فعل ِ الهی، از شر و بدی، پاک و منزه می‌باشد و فقط در مفعول رخ می‌دهد؛ اینجاست که باید به تفاوت فعل و مفعول توجه داشته باشیم. عبارت "لا طَيْرَ إِلاَّ طَيْرُكَ " از باب مقابله، در برابر عبارت "لا خَيْرَ إِلاَّ خَيْرُكَ وَلا طَيْرَ إِلاَّ طَيْرُكَ" آمده است؛ لذا مفهومش این می‌شود که پرندگانی که با آن فال می‌گیرند، در تسخیر تو هستند و این، تویی که همه چیز را مقدر فرموده‌ای. (ويراستار)]
[امام] احمد -رحمه الله- همچنين از فضل بن عباس-رضي الله عنه- روايت كرده است: «إِنَّمَا الطِّيَرَةُ مَا أَمْضَاكَ، أَوْ رَدَّكَ»؛ [مسند احمد، ش: 1824. سندِ این روایت، ضعیف است؛ به سبب ضعیف بودنِ "ابن عُلاثه". (ويراستار)] یعنی: «بدشگونی و فال بد زدن، عبارتست از آنچه که تو را به انجام کاری یا به صرف نظر از آن، وادارد».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- یادآوریِ آیه‌ی ﴿أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِندَ اللَّهِ﴾ و آیه‌ی: ﴿قَالُوا طَائِرُكُم مَّعَكُم﴾
2- نفي سرایت یا واگيردار بودن بيماري [بدون اراده و مشیت الهی].
3- نفي بدشگونی یا فال بد زدن.
4- نفي بدشگونی پرندگان.
5- نفی بدشگونیِ ماه صفر.
6- به فال نیک گرفتن، فرق می‌کند و پسندیده است.
7- توضيح به فال نيك گرفتن.
8- بد آمدن به دل، از نوع بدشگونی یا به فال بد گرفتن می‌باشد که کراهت دارد؛ اما [گناه و] زیانی ندارد؛ بلکه با توکل بر الله متعال از میان می‌رود.
9- بیان اینکه اگر کسی به دلش بد آمد، چه بخواند؟
10- ‌ تصريح به اینکه بدشگونی یا فال بد زدن، شرك است.
11- شرح و توضیحِ بدشگونی یا به فال بد گرفتن. [همان‌طور که در حدیث بیان شد، «بدشگونی و فال بد زدن، عبارتست از آنچه که تو را به انجام کاری یا به صرف نظر از آن، وادارد». (ويراستار)]

باب (29): درباره‌ی فراگیری نجوم یا دانش ستاره‌شناسي
بخاري -رحمه الله- در صحيح خود، از قتاده نقل کرده که الله متعال، ستاره‌ها را براي سه هدف آفریده است: زينت آسمان باشند؛ براي رجم شياطين؛ و به عنوان نشانه‌هایی برای ره‌یابی و پیدا کردن راه. [در آیه‌ی 5 سوره‌ی مُلک به دو مورد نخست؛ و در آیه‌ی 16 سوره‌ی نحل به مورد سوم، تصریح شده است. (ويراستار)] و اگر كسي بخواهد از آنها استفاده‌ی ديگري ببرد، مرتکب اشتباه شده، تلاشش بيهوده است و به خود زحمت چيزي را داده كه بدان آگاهی ندارد.
قتاده فراگيري منزلگاه‌های ماه را مكروه دانسته و ابن‌عيينه نیز آن را جايز ندانسته است؛ اين را حرب [یکی از اصحاب امام احمد بن حنبل -رحمه الله-] از آنها نقل كرده ‌است. احمد و اسحاق [بن راهَوَیه] این را جايز دانسته‌اند.
و از ابوموسي-رضي الله عنه- روايت است كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «ثَلاثَةٌ لَا يَدْخُلُونَ الجَنَّةَ: مُدْمِنُ الخَمْرِ وقاطِعُ الرَّحِمِ ومُصَدِّقٌ بالسِّحْرِ». [روایت احمد و ابن‌حبان] [آلبانی -رحمه الله- گوید: ضعيف است؛ ر.ک: ضعيف الجامع، ش: 2598. (ويراستار)] یعنی: «سه نفر وارد بهشت نمي‌شوند: معتاد به شراب؛ کسي كه رابطه‌ی خويشاوندي را قطع نمايد؛ و آن‌که سحر و جادو را تصديق کند». [شاهدِ این باب، همین‌جاست؛ زیرا فراگیریِ علم نجوم، نوعی سحر و جادوست. (ويراستار)]
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- حكمتِ آفرينش ستارگان.
2- مردود دانستنِ پندار [و عمل‌کردِ] کسانی که استفاده‌ی دیگری از ستارگان می‌برند. [یعنی عمل‌کرد کسانی که بر اساس حرکت‌های فلکی درباره‌ی اوضاع و احوال زمین اظهار نظر می‌کنند، عملی باطل است. (ويراستار)]
3- اختلاف نظر درباره‌ی حكم فراگيري دانش مربوط به منازل ماه.
4- وعيد شديد درباره‌ی کسی که هر نوع سحر و جادویی را تصدیق نماید؛ هرچند از بطلان و نادرستیِ آن، مطلع باشد. [زیرا این امر، زمینه‌ساز انحراف دیگران است. (ويراستار)]
***
باب (30): درباره‌ي طلب باران از ستارگان [و اعتقاد به تأثير ستاره‏ها در بارندگي]
[اين مسأله، سه صورت دارد: نخست اینکه کسی ستاره‌ای را به‌طور مستقیم عامل بارندگی بداند؛ این، شرک در ربوبیت است. دوم اینکه کسی ستاره‌ای را برای نزول باران بخواند؛ این شرک در دعاست. پیداست که این دو مورد، شرک اکبر به شمار می‌آیند. اما صورت سوم که شرک اصغر می‌باشد، این است که کسی، ضمن اعتقاد به اینکه الله متعال ، آفریدگار است، ستارگان را در ریزش باران، مؤثر بداند. (ويراستار)]
الله متعال می‌فرماید: ﴿وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ﴾ [الواقعة: 82]. «و (سپاسِ) روزی خویش را تکذیب و انکار (نعمت و حقیقت) قرار می‌دهید؟» [یعنی به جای اینکه حصول نعمت را از سوی الله بدانید و سپاسش را به جای آورید، آن را از سوی غیرالله می‌دانید؟ (ويراستار)].
و از ابومالك اشعري روايت است كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «أَرْبَعٌ فِي أُمَّتِي مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ لا يَتْرُكُونَهُنّ: الْفَخْرُ بالأَحْسَابِ وَالطَّعْنُ فِي الأَنْسَابِ وَالاسْتِسْقَاءُ بِالنُّجُومِ وَالنِّيَاحَةُ وَقَالَ النَّائِحَةُ إِذَا لَمْ تَتُبْ قَبْلَ مَوْتِهَا تُقَامُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَعَلَيْهَا سِرْبَالٌ مِنْ قَطِرَانٍ وَدِرْعٌ مِنْ جَرَبٍ»؛ [روایت مسلم] [صحیح مسلم، ش: 934. (ويراستار)] یعنی: «چهار عمل از اعمال جاهليت را امت من ترك نخواهند كرد: فخرفروشی به اصل و نسب خود؛ طعنه زدن در نسب ديگران؛ طلب باران از ستارگان [و اعتقاد به تاثير ستارگان در بارندگي]؛ و نوحه‌خواني. اگر زنِ نوحه‌خوان پیش از مرگش توبه نكند، روز قيامت در حالي برخواهد خاست كه بر تن او جامه‌اي از قير و لباسی پوستين خواهد بود». [یعنی بر او آن‌چنان گَری و خارشی مسلط می‌کند که کهیر، تمام بدنش را به‌سان لباس می‌پوشاند. (ويراستار)]
روایت بخاری و مسلم است که زيد بن خالد-رضي الله عنه- مي‏گويد: رسول‌‏الله صلى الله عليه وسلم در صبحگاه يك شب باراني، پس از اقامه‌ي نماز صبح در حديبيه، رو به مردم كرد و فرمود: «آيا مي‌دانيد كه پروردگارتان چه فرمود»؟- صحابه- گفتند: الله و رسولش بهتر مي‌دانند. پیامبر صلى الله عليه وسلم گفت: «الله فرمود: "أصْبَحَ مِنْ عِبَادِي مُؤْمِنٌ بِي، وَكَافِرٌ، فَأَمَّا مَنْ قَالَ: مُطِرْنَا بِفَضْلِ اللهِ وَرَحْمَتِهِ، فَذلِكَ مُؤْمِنٌ بِي كَافِرٌ بِالكَوَاكِبِ، وأَما مَنْ قَالَ مُطِرْنَا بِنَوءِ كَذَا وَكَذَا، فَذلكَ كَافِرٌ بِي مُؤْمِنٌ بِالكَوْكَبِ"»؛ [صحيح بخاري، ش: 846؛ و صحیح مسلم، ش: 71. (ويراستار)] یعنی: «بندگانم شب را در حالی به صبح رساندند كه برخي از آنها به من مومن و برخي هم كافر بودند؛ آنها كه گفتند: به فضل و رحمتِ الله بر ما باران بارید، به من ايمان آوردند و به تأثير ستارگان كافر گرديدند؛ و اما كساني كه گفتند: به سبب اقبال فلان و فلان ستاره بر ما باران بارید- و ريزش باران را به ستارگان نسبت دادند- به من كافر شدند و به ستارگان ايمان آوردند».
و روايتي ديگر نيز نظير همين روايت در صحيحين [حدیث مورد اشاره‌ی مؤلف -رحمه الله- فقط در صحیح مسلم، به‌شماره‌ی 73 آمده است. (ويراستار)] از ابن‌عباس-رضي الله عنهما- وجود دارد که در آن افزون بر این آمده است كه برخی گفتند: «فلان ستاره كارَش را كرد»؛‌ آن‌گاه اين آيات نازل گرديد: ﴿فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ (75) وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَّوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ (76) إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ (77) فِي كِتَابٍ مَّكْنُونٍ (78) لَّا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ (79) تَنزِيلٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِينَ (80) أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ أَنتُم مُّدْهِنُونَ (81) وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ (82)﴾ [الواقعة: 75-82]. «پس به منزلگاه‌ها و محل فرو افتادن ستارگان سوگند یاد می‌کنم؛ و اگر بدانید، به‌راستی که این، سوگند بزرگی است. همانا این، قرآن بزرگ و ارجمندی است؛ در کتابی پوشیده (نوشته شده است). جز پاک‌شدگان و پاکیزگان به آن دست نمی‌رسانند. از سوی پروردگار جهانیان نازل شده است. آیا شما به این سخن، بی‌اعتنایی می‌کنید؟ و (سپاسِ) روزی خویش را تکذیب و انکارِ (نعمت و حقیقت) قرار می‌دهید؟».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ی [82] سوره‌ی واقعه.
2- بیانِ چهار عمل جاهلي [که در این امت باقی می‌مانند.]
3- كفرآميز بودن برخی از کارهای چهارگانه.
4- برخی از اعمال کفرآمیز، انسان را از دايره‌ي اسلام خارج نمي‌كند. [همان‌طور که در یکی از پانوشت‌های پیشین ذکر شد، برخی از انواع استسقاء از ستارگان، شرک اکبر؛ و برخی هم شرک اصغر می‌باشد. (ويراستار)]
5- با نزول نعمت، برخي مؤمن؛ و برخي كافر مي‌شوند.
6- درک مفهوم ایمان در اینجا. [یعنی آنان‌که باران را فضل و رحمت الله می‌دانند، اهل ایمان هستند. (ويراستار)]
7- درک مفهوم کفر در اینجا. [نسبت دادن باران به ستارگان، کفر است. (ويراستار)]
8- درک مفهوم این سخن که: «فلان‌ستاره، کار خود را کرد». [عبارت یادشده، به معنای این عبارت است که: "به سبب اقبال فلان و فلان ستاره بر ما باران بارید." (ويراستار)]
9- استاد براي تفهيم شاگردش، مسایل مورد نظر خود را در قالب پرسش مطرح کند؛ همان‌طور که رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «آیا می‌دانید پروردگارتان چه فرمود؟»
10- وعيد شديد درباره‌ی فرد نوحه‌خوان.


باب (31): در مورد اين سخن الله كه مي‌فرمايد: ﴿ وَمِنَ النَّاسِ مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ اللَّهِ أَندَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ﴾ [البقرة: 165] «برخی از مردم معبودانی غیر از الله بر می‌گزینند که آنها را همانند الله دوست می‌دارند».
الله متعال مي‌فرمايد: ﴿قُلْ إِن كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُم مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ﴾ [التوبة: 24]. «بگو: اگر پدرانتان، و فرزندانتان، و برادرانتان، و همسرانتان و خویشاوندانتان و اموالی که فراهم آورده اید و تجارتی که از بی‌رونقی اش میترسید و خانه هایی که مورد پسند شماست، نزد شما از الله و پیامبرش و جهاد در راه الله محبوب¬ترند، پس منتظر بمانید تا الله عذابش را بیاورد. و الله، فاسقان را هدایت نمی کند».
از انس-رضي الله عنه- روايت است كه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى أَكُونَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ وَالِدِهِ وَوَلَدِهِ والنَّاس أجمَعِين». [بخاري و مسلم] [حیح بخاری، ش:15؛ صحیح مسلم، ش:44. (ويراستار)] يعني: «ایمان هیچ‌یک از شما کامل نیست، مگر اینکه مرا از پدر و فرزند خود و از همه‌ی مردم، بیشتر دوست بدارد».
همچنين بخاری و مسلم از انس-رضي الله عنه- روایت کرده‌اند که رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «ثَلاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ وَجَدَ بِهِنَّ حَلاَوَةَ الإِيَمَان: أَنْ يَكُونَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا سِواهُما، وأَنْ يُحِبَّ المَرْءَ لا يُحِبُّهُ إِلاَّ لِلَّه، وَأَنْ يَكْرَه أَنْ يَعُودَ في الكُفْرِ بَعْدَ أَنْ أَنْقَذَهُ اللَّهُ مِنْهُ، كَمَا يَكْرَهُ أَنْ يُقْذَفَ في النَّارِ»؛ [صحیح بخاری، ش: 16؛ و صحیح مسلم، ش: 43. (ويراستار)] یعنی: «سه ویژگی وجود دارد که در هرکس باشد، شیرینی ایمان را با آنها می‌چشد: الله و پیامبرش را از همه بیشتر دوست بدارد؛ محبتش با هرکس به‌خاطر خشنودی الله باشد؛ پس از اینکه الله، او را از کفر نجات داد، از برگشتن به آن نفرت داشته باشد، همان‌گونه که رفتن در آتش برای او ناگوار است». همين مضمون در روایتی دیگر، با لفظ: «لاَ يَجِدُ أَحَدٌ حَلاَوَةَ الإِيمَانِ ...» [صحیح بخاری، ش:5694. (ويراستار)] آمده است؛ یعنی تا کسی این سه ویژگی را نداشته باشد، حلاوت و شیرینی ایمان را نمی‌چشد.
ابن‌عباس-رضي الله عنهما- گوید: «هركه محبت و بغضش و نيز خصومت و صلحش، به‌خاطر الله باشد، با اين كار به ولايت و دوستیِ الله دست می‌یابد. و هیچ بنده‌ای- هرچه‌قدر نماز بگزارد و روزه بگیرد- تا زمانی که این‌گونه نباشد، طعم ايمان را نخواهد چشيد؛ ولي امروزه بیشتر دوستی‌های مردم با یکدیگر بر اساس امور دنيا پايه‌ريزي شده و نتيجه‌ي مثبتي از آنها حاصل نمي‌شود». [روایت ابن جرير]
ابن‌عباس در تفسير اين فرموده‌ی الله متعال که: ﴿وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ﴾ [البقرة: 166] یعنی: «و تمام وسایل نجات بریده شود (و دستشان از همه جا کوتاه گردد)»] گفته است که منظور از بریده شدن اسباب نجات در این آیه، گسسن دوستی‌هاست.
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ي [165] سوره‌ی بقره.
2- تفسير آيه‌ي [24] سوره‌ی توبه.
3- وجوب ترجيح محبت رسول‌الله صلى الله عليه وسلم بر محبت خود و زن و فرزند و مال.
4- نفي ايمان، بر خروج از دايره‌ي اسلام دلالت نمي‌كند.
5- ايمان، حلاوت و شيريني دارد كه گاه انسان آن را درمی‌یابد و گاه آن را درك نمي‌كند.
6- ذکر اعمال چهارگانه‌ي قلب كه ولايت و دوستیِ الله و چشیدن طعم ايمان، بدون آنها حاصل نمي‌شود.
7- شناخت و نگاه واقع‌بینانه‌ی صحابي بزرگوار- عبدالله بن عباس-رضي الله عنهما-- به اینکه بیشتر محبت‌هاي امروزي، پايه‌ي دنيوي دارد.
8- تفسير آيه‌ي ﴿وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ﴾
9- برخی از مشرکان، الله را خيلي دوست داشتند.
10- وعيد شديد درباره‌ی کسی که هشت مورد یادشده [در آیه‌ی 24 سوره‌ی توبه] را از دين الله، بیشتر دوست بدارد.
11- كسي كه شریکی برای الله برگزیند و او را هم‌سان الله دوست داشته باشد، مرتكب شرك اكبر شده است.

باب (32): [ترس از الله جل جلاله]
الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ﴾ [آل‌عمران: 175]. «این فقط شیطان است که شما را از دوستانش می‌ترساند؛ پس از آنان نترسید و تنها از من بترسید، اگر به راستی مومنید».
همچنين مي‌فرمايد: ﴿إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْأخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ﴾ [التوبة: 18]. «تنها کسانی مساجد الله را آباد می کنند که به الله و روز رستاخیز ایمان دارند و نماز را برپا می دارند و فقط از الله می ترسند».
و می‌فرماید: ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَن يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذَا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذَابِ اللَّهِ﴾ [العنکبوت: 10]. «و از مردم کسانی هستند که می‌گویند: "به الله ایمان آوردیم" و چون در راه الله اذیت و آزار ببینند، اذیت و آزار مردم را مانند عذاب الله می‌شمارند (و سخت وحشت می‌کنند)».
از ابوسعيد خدري-رضي الله عنه- روايت است كه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «إنَّ مِن ضعفِ اليَقين أن تُرضيِ النَّاس بسخط الله وأن تَحمَدهم على رِزقِ الله وأن تَذمّهم على مالَم يُؤتِك الله، إنَّ رِزق الله لا يَجُرُّه حِرصُ حَريصٍ ولا يَرُدّه كراهية كارهٍ»؛ [ضعیف است؛ ر.ک: السلسلة الضعیفة، ش: 1482؛ و ضعیف الجامع، ش: 2009، از آلبانی -رحمه الله-. (ويراستار)] یعنی: «همانا از نشانه‌های ضعف يقين است كه مردم را در ازاي ناخشنودي الله، خشنود سازي و نیز در مقابل نعمتی كه الله به تو عنايت فرموده است، از مردم تشكر كني و يا در مقابل آنچه كه به تو نداده است، مردم را نكوهش نمایی؛ زيرا روزي و نعمتِ الله با حرص و آزمندي به‌دست نمي‌آيد و به‌خاطر ناراض بودن دیگران، بر نمي‌گردد».
و از عايشه -رضی الله عنها- روايت است كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «من التمس رِضا الله بسخطِ النَّاس رضي الله عَنه وأرضى عنه النَّاس ومن التمس رِضا الناس بسخطِ الله، سخط الله عليه وأسخط عليه الناس». [روایت ابن‌حبان در صحیحش] [صحیح است؛ ر.ک: صحیح الجامع، از آلبانی -رحمه الله-، ش: 6097. (ويراستار)] یعنی: «هركس به‌رغم ناخشنودی و خشم مردم در پی خشنودی الله برآید، الله از او راضی می‌شود و مردم را از او راضی می‌گرداند؛ و آن‌که رضایت مردم را با خشم الله جلب کند، الله از او ناراضي مي‌شود و مردم را نيز از او ناخشنود مي‌گرداند».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ی [175] سوره‌ی آل عمران.
2- تفسير آيه‌ی [18] سوره‌ی توبه.
3- تفسير آيه‌ی [10] سوره‌ی عنكبوت.
4- يقين، گاهي ضعيف؛ و گاهي قوي مي‌گردد.
5- ضعف یقین، نشانه‌هایی دارد که سه موردش ذکر شد.
6- ترسِ ناب و بی‌آلایش از الله متعال، جزو فرایض است؛ [یعنی فقط باید از الله ترسید.]
7- پاداش كسي كه فقط از الله بترسد. [یعنی پاداش او، این است که الله از او راضی می‌شود و مردم را نیز از او خشنود می‌گرداند. (ويراستار)]
8- مجازات كسي كه از الله، نترسد. [یعنی الله بر او خشم می‌گیرد و مردم را نیز از او ناخشنود می‌گرداند. (ويراستار)]

باب (33): [توكل بر الله سبحانه وتعالى]
الله متعال می‌فرماید: ﴿وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ﴾ [المائدة: 23]. «و اگر به‌راستی ایمان دارید، پس بر الله توکل کنید».
و می‌فرماید: ﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ﴾ [الأنفال: 2]. «مؤمنان، تنها کسانی هستند که چون الله یاد شود، دل¬هایشان ترسان می‏گردد».
و نیز مي‌فرمايد: ﴿يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ﴾ [الأنفال: 64]. «ای پیامبر! الله برای تو و مؤمنانی كه از تو پيروى كرده‏اند، کافی است».
و مي‌فرمايد: ﴿وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ﴾ [الطلاق: 3]. «و هر کس بر الله توکل کند، الله برایش کافی است».
و از ابن‌عباس-رضي الله عنهما- روايت است كه فرمود: «ابراهيم -عليه السلام- هنگامی که در آتش انداخته شد، گفت: ﴿حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ﴾ [آل‌عمران: 173]. یعنی: «الله برای ما کافی است و چه نیک کارسازی است».
و محمدصلى الله عليه وسلم نیز همین را گفت، آن‌گاه که گفتند: ﴿إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا﴾ [آل‌عمران: 173]. يعني: «از دشمنان بترسید که برای نبرد با شما گرد آمده‌اند. این سخن بر ایمانشان افزود». [روایت بخاري و نسائي] [صحیح بخاری، ش: 4287؛ و سنن نسائی، ش: 603. (ويراستار)]
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- توكل بر الله، جزو فرايض است.
2- توكل، جزو شرايط ايمان است.
3- تفسير آيه‌ی [2] سوره‌ی انفال.
4- تفسير آيه‌ی [64] سوره‌ی انفال.
5- تفسير آيه‌ی [3] سوره‌ی طلاق.
6- عظمت و اهميتِ این سخن که: ﴿حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ﴾ [آل‌عمران: 173]. چنانکه در سختی‌ها بر زبان ابراهيم -عليه السلام- و محمد صلى الله عليه وسلم بود.
***
باب (34): درباره‌ی این آیه که الله عزوجل می‌فرماید: ﴿أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ﴾ «آيا آنها خود را از مكر الهى در امان مى‏دانند؟! در حالى كه جز زيانكاران، خود را از مكر (و مجازات) خدا ايمن نمى‏دانند»
و می‌فرماید: ﴿قَالَ وَمَن يَقْنَطُ مِن رَّحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ﴾ [الحجر: 56]. «(ابراهیم) گفت: کسی جز گمراهان از رحمت پروردگارش ناامید نمی‌شود».
از ابن عباس-رضي الله عنهما- روايت است كه از رسول الله صلى الله عليه وسلم درباره‌ی گناهان كبيره پرسيدند؛ فرمود: «الشِّرك بِالله واليَأسُ مِن رَوحِ الله والأمن مِن مَكرِ الله»؛ [روایت بزار در کشف الاستار، ش: 106؛ ابن‌کثیر -رحمه الله- گوید: سندش خالی از اشکال نیست؛ و غالباً موقوف، یعنی سخن ابن‌عباس-رضي الله عنهما- می‌باشد و روایتی به همین مضمون از ابن مسعود-رضي الله عنه- نیز نقل شده است. (ويراستار)] یعنی: «(گناهان کبیره، عبارتند از:) شرك ورزيدن به الله، و نااميدي از رحمتش، و غفلت و احساس امنیت از مجازات الهی».
از ابن‌مسعود-رضي الله عنه- نیز روايت است كه فرمود: «بزرگ‌ترين گناهان كبيره عبارتند از: شرك ورزيدن به الله، غفلت و احساس امنیت از مجازات الله، و نااميدی از رحمت الله». [روایت عبدالرزاق] [المصنف، ش: 19701. ابن‌کثیر -رحمه الله- بر صحت سندش و اتصال آن به ابن‌مسعود-رضي الله عنه- تاکید کرده است. (ويراستار)]
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ی [99] سوره‌ی اعراف.
2- تفسير آيه‌ی [56] سوره‌ی حجر.
3- وعيد شديد براي كسي كه از عذاب الله، غافل باشد و احساس امنیت کند.
4- وعيد شديد براي كسي كه از رحمت الله نااميد باشد.
***
باب (35): صبر و شكيبايي بر مقدرات الهی، جزو ايمان است
الله متعال مي‌فرمايد: ﴿وَمَن يُؤْمِن بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ﴾ [التغابن: 11]. «و هرکس به الله ایمان بیاورد، (الله) قلبِ او را هدایت می‌کند. و الله، به همه چیز داناست».
علقمه در تفسير اين آيه گفته است: يعني وقتي مصيبتي به او مي‌رسد، او بلافاصله متوجه مي‌شود كه آن مصیبت از سوی الله می باشد و راضي و تسليم مي‌گردد.
و از ابوهريره-رضي الله عنه- روايت است كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «اثْنَتَانِ فِي النَّاسِ هُمَا بِهِمْ كُفْرٌ: الطَّعْنُ فِي النَّسَبِ وَالنِّيَاحَةُ عَلَى الْمَيِّتِ»؛ [روایت مسلم] [صحیح مسلم، ش: 67. (ويراستار)] يعني: «دو رفتار در میان مردم رواج دارد که هر دو، از خصلت‌های کفر و جاهلی‌ است: طعنه زدن در نسب و نوحه‌گری بر مُرده».
همچنين از ابن مسعود -رضي الله عنه- روايت است كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لَيْسَ مِنَّا مَنْ ضَرَبَ الخُدُودَ، وَشَقَّ الجُيُوبَ، وَدَعَا بِدَعْوَى الجَاهِلِيَّةِ»؛ [بخاری و مسلم] [صحیح بخاری، ش: 1294؛ و صحیح مسلم، ش: 103. (ويراستار)] یعنی: «هرکه- در هنگام مصیبت- بر گونه‌هایش بزند و گریبان چاک کند و مانند دوران جاهلیت آه و واویلا سر دهد- و سخن جاهلی بر زبان بیاورد-، از ما نیست».
و از انس -رضي الله عنه- روايت است كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بعبْدِهِ خَيْراً عجَّلَ لَهُ الْعُقُوبةَ في الدُّنْيَا، وإِذَا أَرَادَ اللَّه بِعبدِهِ الشَّرَّ أمسَكَ عنْهُ بذَنْبِهِ حتَّى يُوافِيَ بهِ يَومَ الْقِيامةِ»؛ یعنی: «هرگاه الله برای بنده‌اش اراده‌ی خیر کند، عقوبت یا نتیجه‌ی اعمال بدش را در دنیا به‌تعجیل می‌اندازد و اگر نسبت به بنده‌اش اراده‌ی بد نماید، او را در گناهش رها می‌کند تا در روز قیامت به حسابش برسد».
همچنين رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «إِنَّ عِظَمَ الْجزاءِ مَعَ عِظَمِ الْبلاء، وإِنَّ اللَّه تعالى إِذَا أَحَبَّ قَوماً ابتلاهُم، فَمنْ رضِيَ فلَهُ الرضَا، ومَنْ سَخِطَ فَلَهُ السُّخْطُ». [ترمذي، این حدیث را روایت کرده و آن را حَسَن دانسته است.] [سلسلة الصحیحة از آلبانی-رحمه الله-، ش: (1220، 146). (ويراستار)] یعنی: «هرچه مصیبت بزرگ‌تر باشد، پاداش آن بزرگ‌تر (بیش‌تر) است. و الله متعال، کسانی را که دوست دارد، به سختی‌ها گرفتار می‌کند؛ کسی که (به مشیت الاهی) راضی باشد، دست‌آوردش رضایت خداست و هرکس ناخشنود باشد، نتیجه‌اش خشم خدا خواهد بود».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ی [11] سوره‌ی تغابن.
2- صبر و شکیبایی بر مقدرات الهی، جزو ايمان است.
3- طعنه زدن به نسب، عملی كفرآمیز است. [اما مسلمان را از دایره‌ی اسلام، خارج نمی‌کند. (ويراستار)]
4- وعيد شديد درباره‌ی كسي كه در هنگام مصيبت، به سر و صورت بزند و گريبان پاره كند و آه و وایلا سر دهد و سخن جاهلي بر زبان بياورد.
5- نشانه‌ی اينكه الله متعال، نسبت به كسي اراده‌ی خير نمايد. [نشانه‌اش این است که «عقوبت یا نتیجه‌ی اعمال بدش را در دنیا به‌تعجیل می‌اندازد». (ويراستار)]
6- علامت اينكه الله متعال، نسبت به كسي اراده‌ی بد نمايد. [در این صورت، «او را در گناهش رها می‌کند تا در روز قیامت به حسابش برسد». (ويراستار)]
7- نشانه‌ی محبت الله با بنده. [نشانه‌ی محبت الله با بنده، این است که او را می‌آزماید و به انواع مصیبت‌ها دچار می‌گرداند. (ويراستار)]
8- حرام بودن بي‌صبري.
9- پاداش رضا به قضا.
***

باب (36): بحث ريا [و تظاهر يا خودنمایی]
الله متعال می‌فرماید: ﴿قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَمَن كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا﴾ [الکهف: 110]. «بگو: جز این نیست که من نیز بشری همانند شما هستم و بر من وحی می‏شود که پروردگارتان یگانه معبود برحق است. پس هرکه خواهان دیدار پروردگارِ خویش است، باید کار نیک و شایسته انجام دهد و هیچ‌کس را در پرستش پروردگارش شریک نگرداند».
ابوهريره-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «قَالَ الله تَعَالَى: أنَا أغْنَى الشُّرَكَاءِ عَنِ الشِّرْكِ، مَنْ عَمِلَ عَمَلاً أشْرَكَ فِيهِ مَعِي غَيْرِي تَرَكْتُهُ وَشِرْكَهُ»؛ [روایت مسلم] [صحیح مسلم، ش: 2985. (ويراستار)] یعنی: «الله متعال می‌فرماید: من، بر خلاف شریکان، به‌طور مطلق از شرک بی‌نیازم؛ هرکس عملی انجام دهد و کسی دیگر را در آن عمل، شریکم سازد، او را با شرکش (عمل شرک‌آمیزش) وامی‌‌گذارم».
و از ابوسعيد -رضي الله عنه- روايت است كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «أَلا أُخْبِرُكُمْ بِمَا هُوَ أَخْوَفُ عَلَيْكُمْ عِنْدِي مِنَ الْمَسِيحِ الدَّجَّال؟ِ قَالوا: قُلْنَا بَلَى، َقَال: الشِّرْكُ الْخَفِيُّ، يَقُوم الرَّجُلُ فيُصَلِّي فَيُزَيِّنُ صَلاتَهُ لِمَا يَرَى مِنْ نَظَرِ رَجُلٍ». [روایت احمد] [مسند احمد (3/30)؛ و سنن ابن‌ماجه، ش: 4204؛ ر.ک: السلسلة الصحيحة، از آلبانی-رحمه الله- ش: 1745. (ويراستار)] یعنی: «آيا به شما از چیزی خبر دهم که از بابتش برای شما آن‌قدر هراس دارم که از بابت دجال برایتان هراس ندارم؟» گفتیم: بله، ای رسول‌خدا! فرمود: «شرك خفي؛ اینکه مردي به نماز مي‌ايستد و چون متوجه مي‌شود كه كسي او را مي‌بيند، نمازش را آراسته- و با ظاهری خاشعانه- ادا می‌کند!»
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ی [110] سوره‌ی كهف.
2- مردود بودن عمل نيكی كه در آن، خشنودي غيرالله نيز اراده شود.
3- بي‌نيازي مطلق الله از هرگونه شریکی.
4- یکی از عوامل مردود شدن اعمال [غیرخالصانه]، این است که الله متعال، به طور مطلق از هر شریکی بی‌نیاز است.
5- ترس و هراس رسول الله صلى الله عليه وسلم براي امتش از بابت ريا و خودنمایی.
6- پیامبر صلى الله عليه وسلم در توضیح شرک خفی یا ریا فرمود: شخصی به نماز مي‌ايستد و چون متوجه مي‌شود كه كسي او را مي‌بيند، نمازش را آراسته- و با ظاهری خاشعانه- ادا می‌کند!
***

باب (37): [غفلت از ثواب آخرت و] انجام اعمال اخروي براي دست‏يابي به اهداف دنيوي نيز نوعي شرك است
الله متعال می‌فرماید: ﴿مَن كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَهُمْ فِيهَا لَا يُبْخَسُونَ (15) أُوْلَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْأخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (16)﴾ [هود: 15-16]. «کسانی که خواهان زندگی دنیا و زیور و زینتش هستند، نتیجه‌ی اعمالشان را به‌طور کامل در دنیا به آنان می‌دهیم و در آن هیچ کم و کاستی نخواهند دید؛ چنین کسانی در آخرت بهره‌ای جز آتش ندارند و دستاوردهایشان در آنجا بر باد می‌رود و اعمالشان نابود می‌شود».
از ابوهريره -رضي الله عنه- روايت است كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «تَعِسَ عَبْدُ الدِّينَارِ وَعَبْدُ الدِّرْهَمِ وَعَبْدُ الْخَمِيصَةِ إِنْ أُعْطِيَ رَضِيَ وَإِنْ لَمْ يُعْطَ سَخِطَ تَعِسَ وَانْتَكَسَ وَإِذَا شِيكَ فَلا انْتَقَشَ. طُوبَى لِعَبْدٍ آخِذٍ بِعِنَانِ فَرَسِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَشْعَثَ رَأْسُهُ مُغْبَرَّةٍ قَدَمَاهُ إِنْ كَانَ فِي الْحِرَاسَةِ كَانَ فِي الْحِرَاسَةِ وَإِنْ كَانَ فِي السَّاقَةِ كَانَ فِي السَّاقَةِ إِنِ اسْتَأْذَنَ لَمْ يُؤْذَنْ لَهُ وَإِنْ شَفَعَ لَمْ يُشَفَّع»؛ [روایت بخاری] [صحیح بخاری، ش: 2886. (ويراستار)] یعنی: «بنده‌ی دینار و درهم، و بنده‌ی پارچه‌های نفیس و لباس‌های زیبا، [یعنی کسی که بدون توجه به ارزش‌های معنوی، اهل تجمل است و به دنیا و ظواهر آن، دل‌بستگی دارد؛ هنگام برخورداری از نعمت‌های دنیا، خرسند است و احساس شادی می‌کند، ولی همین‌که چیزی از دست بدهد یا آن‌گونه که دلش می‌خواهد، از دنیا برخوردار نشود، خشمگین می‌گردد. (ويراستار)] نابود باد! اگر از اموال دنیا برخوردار شود، خشنود می‌گردد و اگر برخوردار نشود، خرسند نمی‌گردد؛ (چنين شخصي) هلاك و سرنگون باد! اگر خاری به پایش بخَلَد، نمی‌تواند آن‌را از پای خود بیرون بکشد. [زیرا مشغول زراندوزی‌ست یا فقط به انباشتن زر و پول می‌اندیشد. (ويراستار)] زندگی نیک و پاکیزه در دنیا و آخرت از آنِ بنده‌ای ا‌ست که با سری ژولیده و پاهایی غبارآلود افسار اسبش را در راه الله به‌دست می‌گیرد؛ اگر به نگهبانی گماشته گردد، انجام وظیفه می‌کند و چنانچه در بخش تدارکات و پشتیبانی به‌کار گرفته شود، باز هم در انجام وظیفه‎اش کوتاهی نمی‌کند؛ [به عبارت دیگر: آنچه برایش مهم است، انجام وظیفه و کسبِ رضایت پروردگار می‌باشد. (ويراستار)] (اين شخص، نزد مردم هيچ‌گونه جايگاهي ندارد، طوري‌كه) اگر اجازه بخواهد، به او اجازه نمي‌دهند و چنانچه شفاعتي كند، كسي شفاعتش را نمي‌پذيرد».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- انجام عمل نيك یا کاری اخروی، به‌قصد دست‌یابی به کالای دنيا [نوعی شرک است].
2- تفسير آيه‌ی [15 و نیز 16] سوره‌ی هود.
3- نامیدن چنین مسلمانی به بنده‌ی درهم و دینار. [روشن است که کسی برای درهم و دینار سجده نمی‌کند؛ اما از آن جهت که محبت مال و پول، تمام وجودش را تسخیر می‌کند، از چنین کسی به بنده‌ی دینار یاد فرمود. (ويراستار)]
4- علت نام‌گذاری چنین شخصی به بنده‌ی درهم و دینار، این است که: «اگر از اموال دنیا برخوردار شود، خشنود می‌گردد و اگر برخوردار نشود، خرسند نمی‌گردد».
5- فرمود: «(چنين شخصي) هلاك و سرنگون باد!» [يعني الله متعال به امور وی سر و سامان نمی‌دهد و کسی که چنین ویژگی‌هایی دارد، همواره پریشان و بی‌قرار ا‌ست. (ويراستار)]
6- و فرمود: «اگر خاری به پایش بخَلَد، نمی‌تواند آن‌را از پای خود بیرون بکشد». [زیرا مشغول زراندوزی‌ست یا فقط به انباشتن زر و پول می‌اندیشد. (ويراستار)]
7- تعریف از مجاهدي كه داراي صفات بيان‌شده در حديث باشد.
***

باب (38): پيروي از پيشوايان و رهبران ديني و سياسي در حلال دانستن حرام‌ها و حرام گردانیدن حلال‌هاي الهي، به‌معني قرار دادن آنان در مقام ربوبيت است
روایت است که ابن‌عباس-رضي الله عنهما- فرمود: «مي‌ترسم از آسمان بر شما سنگ ببارد؛ مي‌گويم: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم چنين فرموده است، آنگاه شما مي‌گوييد: ابوبكر و عمر، چنين گفته‌اند».
احمد بن حنبل -رحمه الله- فرموده است: من از مردمانی كه حديث صحيح را مي‌دانند و به سخن سفيان[ -رحمه الله-] استناد مي‌ورزند، تعجب مي‌كنم؛ مگر نشنيده‌اند كه الله عزوجل مي‌فرمايد: ﴿فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَن تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ﴾ [النور: 63]. «آنان‌که بر خلاف فرمان پیامبر رفتار می‌کنند، از اینکه فتنه یا عذاب دردناکی به آنان برسد، بترسند».
امام احمد -رحمه الله- افزود: آيا مي‌دانيد فتنه چيست؟ مراد از فتنه، شرك است؛ هركه بخشی از سخن رسول‌الله صلى الله عليه وسلم را رد كند، چه‌بسا در دلش انحراف پدید آید و بدین‌ترتیب هلاك گردد.
عدي بن حاتم-رضي الله عنه- می‌گوید: از رسول‌الله صلى الله عليه وسلم شنیدم که این آیه را تلاوت می‌کرد: ﴿اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللَّهِ﴾ [التوبة: 31]. «آنان، دانشمندان و راهبانشان و مسیح پسر مریم را به جای الله، به خدایی گرفتند». عدي-رضي الله عنه- می‌گوید: عرض کردم: ما، آنها را نمی‌پرستیدیم. رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «أَلَيْسَ يُحَرِّمُونَ مَا أَحَلَّ اللّهُ فَتُحَرِّمُونُهُ، ويُحِلُّونَ مَا حَرَّمَ اللّهُ فَتَسْتَحِلُّونَهُ؟» یعنی: «مگر غیر از این است که آنها حلال‌هاي الله را حرام؛ و حرام‌هاي الله را حلال مي‌كردند و شما هم مي‌پذيرفتيد؟» گفتم: بله. فرمود: «فَتِلْكَ عِبَادَتُهُمْ»؛ [روایت احمد و ترمذی؛ ترمذی، این حدیث را حسن دانسته است.] [ترمذی، ش: 3095؛ آلبانی -رحمه الله- در غایة المرام، ص 20، این حدیث را حسن دانسته است. (ويراستار)] یعنی: «همین به معنای پرستش آنهاست».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ی [63] سور‌ه‌ی نور.
2- تفسير آيه‌ی [31] سوره‌ی برائت (=توبه).
3- آموزش مفهوم عبادت در این مورد، به عدی بن حاتم-رضي الله عنه- که از آن بی‌اطلاع بود.
4- ابن‌عباس، ابوبكر و عمر -رضي الله عنهم- را؛ و احمد -رحمه الله-، سفيان -رحمه الله- را به عنوان مثال ذكر كردند. [زیرا امکان نداشت که ابوبکر و عمر-رضي الله عنهما-، دانسته و از روی آگاهی، سخنی بر خلاف رهنمود نبوی بگویند. (ويراستار)]
5- متأسفانه امروزه، وضعیت به‌گونه‌ای شده که به نامِ ولایت، پرستش پیشوایان دینی را برترین عمل می‌پندارند و حتی آن را بصیرت و دانایی می‌نامند! حتی وضعیت، طوری شده که افراد غیرصالح نیز مورد پرستش قرار می‌گیرند.
***

باب (39): [درباره‌ی داور قرار دادن طاغوت]
الله متعال مي‌فرمايد: ﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَن يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَن يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَن يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا﴾ [النساء: 60]. «مگر نمی‌بینی کسانی را که گمان می‌برند به آنچه بر تو و پیش از تو نازل شده است، ایمان آورده‌اند و می‌خواهند طاغوت را داور قرار دهند؛ [یعنی خواهان احکام جاهلی و غیراسلامی هستند! حکم جاهلی، هر آن حکمی است که برگرفته از کتاب الله و سنت رسول الله صلى الله عليه وسلم نباشد. (ويراستار)]) حال آنکه دستور یافته‌اند به طاغوت کافر شوند؟ شیطان می‌خواهد آنان را به گمراهی دور و درازی دچار کند».
همچنین می‌فرماید: ﴿وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ﴾ [البقرة: 11]. «و هرگاه به آنان گفته ¬شود: در زمین فساد نکنید، می-گویند: ما مصلحیم (و قصد اصلاح داریم)».
و می‌فرماید: ﴿وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا﴾ [الأعراف: 56]. «و در زمین پس از اصلاح آن، به فساد و تبهکاری نپردازید».
و مي‌فرمايد: ﴿أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِّقَوْمٍ يُوقِنُونَ﴾ [المائدة: 50]. «آیا خواهان حُکم جاهلیتند؟ و برای کسانی که یقین دارند، چه حکمی بهتر از حکم الله است؟».
عبدالله بن عمر-رضي الله عنهما- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لا يؤمِن أحَدُكُم حَتَّى يَكون هَواه تَبعاً لِما جِئت به». [نووي گويد: حديث صحيحی است که در الحجۀ روايتش كرده‌ايم.] [بغوي -رحمه الله-، این حدیث را شرح السنة (1/213) آورده است؛ ابن رجب -رحمه الله- در جامع العلوم و الحکم، سه علت برای ضعف این روایت ذکر نموده و آلبانی -رحمه الله- نیز در تحقیق احادیث مشکاة، این حدیث را ضعیف دانسته است. محمد صالح العثیمین -رحمه الله- گوید: به رغم اینکه برخی از علما این روایت را ضعیف دانسته‌اند، اما از نظر معنا، صحیح است. (ويراستار)] یعنی: «هیچ‌یک از شما مومن نمی‌شود، مگر آنکه خواسته‌هایش تابع دین و شریعتی باشد که من آورده‌ام».
شعبي مي‌گويد: در ميان دو نفر، كه يكي منافق و ديگري يهودي بود، مسأله‌اي پیش آمد. يهودي براي اينكه مي‌دانست رسول‌الله صلى الله عليه وسلم رشوه نمي‌گيرد، گفت: نزد محمد(صلى الله عليه وسلم) برويم تا بين من و تو داوري كند؛ اما منافق قبول نكرد و چون مي‌دانست كه علماي يهود رشوه مي‌گيرند، گفت: نزد يكي از علماي يهود برويم. و هر دو اتفاق كردند نزد كاهني در منطقه‌ی جهینه بروند. لذا الله متعال، این آيه را فرو فرستاد: ﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَن يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَن يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَن يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا﴾ [النساء: 60] [ترجمه‌ی آیه، در ابتدای همین باب ذکر شد. (ويراستار)].
و گفته شده: اين آيه درباره‌ی دو نفر كه با هم درگير بودند، نازل گرديد؛ يكي از آنان گفت: نزد رسول‌الله صلى الله عليه وسلم برويم. و ديگري گفت: نزد كعب اشرف يهودي برويم. سپس نزد عمر-رضي الله عنه- رفتند و يكي از آنان گفت كه ما چنين كرديم يا قصد داشتيم كه چنين کاری بكنيم. عمر-رضي الله عنه- از كسي كه به قضاوت رسول‌الله صلى الله عليه وسلم راضي نشده بود، پرسيد: رفيقت راست مي‌گويد؟ گفت: بله. عمر-رضي الله عنه- با ضربه‌ی شمشیر، او را به‌قتل رساند.
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ی [60] سوره‌ی نساء و رهنمودهای این آیه که به درک مفهوم "طاغوت" کمک می‌کند. [واژه‌ی طاغوت، هم‌خانواده‌ی واژه‌ی طغیان است که مفهوم سرکشی را می‌رساند؛ یعنی آنچه که از حد بگذرد و شامل هر معبود باطلی می‌شود؛ از جمله حاکمی که به‌حق و مطابق شریعت الله حکم نمی‌کند یا آن‌که به‌ناحق از او پیروی می‌کنند. (ويراستار)]
2- تفسير آيه‌ی [11] سوره‌ی بقره.
3- تفسير آيه‌ی [56] سوره‌ی اعراف.
4- تفسير آیه‌ی [50] سوره‌ی مائده.
5- سخن شعبي -رحمه الله- درباره‌ی سبب نزول آيه‌ی 60 سوره‌ی نساء.
6- شرح و توضیح ايمان راستین و کامل، و ایمان دروغین.
7- داستان برخورد عمر-رضي الله عنه- با آن منافق.
8- هیچ‌کس مومن نمی‌شود، مگر آنکه خواسته‌هایش تابع دین و شریعتی باشد که رسول‌الله صلى الله عليه وسلم آورده است.
***
باب (40): درباره‌ي آن‌كه يكي از اسماء و صفات الله را انكار كند
الله متعال می‌فرماید: ﴿وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ قُلْ هُوَ رَبِّي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ مَتَابِ﴾ [الرعد: 30]. «... در حالی که آنان به پروردگار رحمان (=گسترده‌مهر) کفر می‌ورزند؛ بگو: او پروردگار من است و هیچ معبود برحقی جز او وجود ندارد. بر او توکل نمودم و بازگشتم به‌سوی اوست».
از علي-رضي الله عنه- روايت است كه فرمود: با مردم در سطح آگاهی و شناختشان سخن بگویید؛ آیا مي‌خواهید الله و پيامبرش را انکار کنند؟ [این سخن علی-رضي الله عنه- بدین معنا نیست که آموزه‌های کتاب و سنت را به مردم نرسانیم؛ بلکه بدین معناست که اندک‌اندک و با مقدمه‌چینی درست و مناسب، سخن حق را به آنان بگوییم تا برای پذیرش آن، آمادگی داشته باشند. اینجاست که به اهمیت حکمت در دعوت پی می‌بریم. سخن علی -رضي الله عنه- بيانگر آنست كه گفتن هر علمی نزد كساني كه متوجه آن نمی‌شوند، مناسب نيست. چنانكه برخی از اسماء و صفات الهی نيز بگونه‌اي هستند كه نبايد آنها را برای عوام باز كرد و پيرامون آنها بحث نمود. كافی است كه به صورت اجمالي مطرح شوند تا مردم به آنها ايمان داشته باشند. (ويراستار)] [روایت بخاري]
عبدالرزاق از معمر و او از ابن طاووس، و ابن طاووس هم از پدرش روایت کرده که ابن‌عباس-رضي الله عنهما- متوجه مردي شد كه با شنيدن حديث رسول‌الله صلى الله عليه وسلم درباره‌ی صفات الله، به‌گونه‌اي كه گویا آن را قبول ندارد، از جايش تكان خورد. ابن‌عباس-رضي الله عنهما- فرمود: اينها را چه شده كه با شنيدن نصوص محكم، نرم شده، آنها را می‌پذیرند، اما نصوص متشابه را نمی‌پذیرند و در نتیجه به هلاکت می‌رسند؟ [روایت ابن ابی‌عاصم در السنة (485)؛ آلبانی -رحمه الله- در تخریج احادیث السنة گفته است: اِسنادش صحیح است و رجالش ثقه هستند. (ويراستار)]
وقتي قريشيان شنیدند كه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم، اسم "الرحمن" را بر زبان مي‌آورد، آن را نپذيرفتند؛ آن‌گاه الله متعال اين آيه را فرو فرستاد: ﴿وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ﴾ [الرعد: 30] [ترجمه‌ی آیه در ابتدای همین باب، گذشت. (ويراستار)].
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- انكار يكي از اسما و صفات الله، منافیِ ایمان است.
2- تفسير آيه‌ی [30] سوره‌ی رعد.
3- نبايد در مورد چيزي كه براي شنونده قابل فهم نيست، سخن گفت.
4- ... علتش، این است که به تكذيب الله و رسولش مي‌انجامد؛ اگرچه انكاركننده، به‌عمد انكار نكند.
5- سخن ابن‌عباس-رضي الله عنهما- درباره‌ی كسي كه صفتي از صفات الله را انكار كند و نیز اشاره اش به اینکه چنین شخصی، هلاك خواهد شد.
***

باب (41): [درباره‌ی انکار نعمت پروردگار]
الله متعال مي‌فرمايد: ﴿يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنكِرُونَهَا وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ﴾ [النحل: 83]. «نعمت الله را می‌شناسند و سپس انکارش می‌کنند و بیشترشان کافرند».
مجاهد -رحمه الله- در تفسير اين آيه فرموده است: «معنایش این است که كسي بگويد: اين، ثروت من است که از پدرانم به ارث برده‏ام».
عون بن عبدالله -رحمه الله- مي‌گويد: «مثلاً مي‌گويند: اگر فلاني نبود، اين‌طور نمي‌شد».
ابن قتيبه -رحمه الله- مي‌گويد: «(مصداقش، سخن کسانی است که) می‌گویند: اين نعمت به سفارش و شفاعت معبودانمان، به ما رسيد».
ابوالعباس ابن تيميه -رحمه الله- درباره‌ی حديث زید بن خالد-رضي الله عنه- که پیشتر گذشت، [این حدیث، پیشتر در باب (30) آمده است. (ويراستار)] مي‌گويد: «در قرآن و سنت، نصوص فراوانی وجود دارد كه در آنها الله متعال، كساني را كه نعمت‌هايش را به ديگران نسبت مي‌دهند و بدين‌صورت شرك مي‌ورزند، نكوهش فرموده است».
برخی از سلف صالح گفته‌اند: «(نمونه‌اش، سخن کسانی است که به ساحل می‌رسند و) می‌گویند: "هوا خوب بود و ناخدا مهارت داشت"» [و بدین‌سان الله عزوجل را از یاد می‌برند؛ در حالی که الله متعال، آنان را به سلامت به ساحل رسانده است! (ويراستار)] و سخناني از اين قبيل كه بر سر زبان‌ها جاری است.
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- شرح و توضيحِ شناخت نعمت و كفران آن.
2- انكار نعمت‌هاي الهی، چيزي است كه امروزه بر سر زبان‌ها جاری است!
3- از سخنانِ یادشده، به كفران و انكار نعمت، تعبیر گردید.
4- جمع شدن دو چيز متضاد، در قلب. [شناخت و انکار، متضاد یکدیگرند؛ اما با این حال، برخی نعمت‌های الهی را می‌شناسند و باز هم انکارش می‌کنند! (ويراستار)]
***
باب (42): پيرامون اين سخن الله سبحانه وتعالى كه مي‌فرمايد: ﴿فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَندَادًا وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ﴾ [البقرة: 22]. «پس دانسته و در حالی که می‌دانید، برای الله شریکانی قرار ندهید».
ابن‌عباس-رضي الله عنهما- در تفسير اين آيه مي‌گويد: «أَندَادًا » به مفهوم شرک ورزیدن است که از راه رفتن مورچه در دل شب تاريك بر روي سنگي صاف و سياه، خفي‏تر و نامحسوس‌تر می‌باشد؛ مثل اينكه بگويي: "سوگند به الله و به مرگ تو"؛ يا "به‌خدا و مرگ فلاني" و يا "به مرگ خودم". يا بگويي: "اگر اين سگ نبود، يا چنانچه مرغابي در داخل خانه نبود و سر و صدا نمی‌کرد، دزد به خانه می‌زد." يا مثل اينكه بگويد: "هر چه تو و خدا بخواهيد." یا اينكه بگویی: "اگر فلاني و خدا نبودند، چنين و چنان مي‌شد." همه‌ی این عبارات، شرك به الله هستند. و اسم کسی را با اسم الله نگير. [روايت ابن ابي حاتم] [تفسیر ابن ابی‌حاتم (1/81) (ويراستار)]
عمر بن خطاب -رضي الله عنه- می‌گوید: رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «مَنْ حَلَفَ بِغَيرِ اللهِ، فقد كَفَرَ أَوْ أشْرَكَ». [ترمذي با تحسين وحاكم با تصحيح] [سنن أبی داود، ش: 3251؛ سنن الترمذی، ش: 1535؛ آلبانی -رحمه الله- در الإرواء، ش: 2561، این حدیث را صحیح دانسته است. و همین‌طور حدیثی به همین لفظ از ابن‌عمر-رضي الله عنهما-؛ ر.ک: صحیح الجامع، ش: 1619؛ و السلسلة الصحیحة، از آلبانی -رحمه الله-، ش: 888. (ويراستار)] يعني: «هركه به غيرالله سوگند ياد كند، کفر یا شرك ورزيده است».
ابن مسعود-رضي الله عنه- مي‌گويد: «اگر به نام الله سوگند دروغين ياد كنم، بهتر است از اينكه به نام غير الله، قَسَم راست بخورم». [مصنف عبدالرزاق، ش: 15929 (ويراستار)]
حذيفه-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لا تَقُولُوا: مَا شَاءَ اللهُ وَشَاءَ فُلاَنٌ؛ وَلكِنْ قُولُوا: مَا شَاءَ اللهُ، ثُمَّ شَاءَ فُلاَنٌ»؛ [روایت ابوداود با اِسنادِ صحيح] [صحیح الجامع، ش: 7406؛ و السلسلة الصحیحة، از آلبانی -رحمه الله-، ش: 137. (ويراستار)] يعني: «نگویید: آنچه الله بخواهد و فلانی بخواهد؛ بلکه بگویید: آنچه الله بخواهد، سپس فلانی بخواهد».
روایت است که ابراهيم نخعي -رحمه الله- گفتن: «أعوذ بالله وبك» [يعني: «به تو و الله پناه مي‏برم»] را مکروه؛ [واژه‌ی مکروه، آن‌گاه که به‌طور مطلق ذکر شود، افاده‌ی تحریم می‌کند. (ويراستار)] و گفتن: «بالله ثم بك» [يعني «به الله، سپس به تو پناه مي‏برم»] را جايز مي‌دانست. همچنين گفتن عبارتِ: «اگر الله و فلانی نبودند، چنین و چنان می‌شد» را ناجایز؛ و گفتنِ عبارتِ: «اگر الله، سپس فلاني نبود» را جايز مي‌دانست.
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ی [22] سوره‌ی بقره و بیان مفهوم واژه‌ی «أَنْدَادًا » در این آیه.
2- اصحاب پيامبرصلى الله عليه وسلم از آيات مربوط به شرك اكبر، درباره‌ی شرك اصغر استدلال مي‌كردند.
3- سوگند خوردن به غير الله، شرك است.
4- گناهِ قَسَم راست به نام غیرالله، از گناه سوگند دروغین به نامِ الله، بيشتر است.
5- تفاوت لفظیِ "و" با واژه‌ی "سپس". [حرف "و"، که در بین دو لفظ می‌آید، مفهوم برابری آن دو را می‌رساند؛ لذا گفتن: آنچه الله بخواهد و فلانی بخواهد، شرک است؛ اما واژه‌ی «سپس» یا حرف «ثُمَّ»، مفهوم ترتیب با فاصله را می‌رساند؛ لذا عبارتِ «آنچه الله بخواهد، سپس فلانی بخواهد»، بدین مفهوم است که اراده و خواستِ الاهی فراتر از اراده و خواستِ فلانی است. در این‌‌باره سه حالت وجود دارد: نخست: اینکه انسان بگوید: هرچه اللهِ یکتا بخواهد؛ این، یعنی تفویض و واگذاری امر به الله متعال که مورد اتفاق همه‌ی مسلمانان است؛ چنانکه مسلمانان بر این باورند که هرچه الله بخواهد، روی می‌دهد و آنچه او نخواهد، پدید نمی‌آید. دوم: آنچه الله، سپس فلانی بخواهد؛ گفتنِ این عبارت به‌فرموده‌ی صریح پیامبر صلى الله عليه وسلم رواست. سوم: اینکه انسان بگوید: آنچه خواستِ الله و فلانی باشد؛ یا آنچه الله و فلانی بخواهند. گفتنِ چنین عبارتی جایز نیست؛ بلکه حرام می‌باشد؛ زیرا مخلوق را در زمینه‌ی اراده و مشیت، هم‌سانِ الله عزوجل قرار می‌دهد. (ويراستار)]
***

باب (43): در مورد آن‌که سوگندی را که به نام الله یاد می‌شود، نمی‌پذیرد
ابن‌عمر-رضي الله عنهما- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لا تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ مَنْ حَلَفَ بِاللَّهِ فَلْيَصْدُقْ وَمَنْ حُلِفَ لَهُ بِاللَّهِ فَلْيَرْضَ وَمَنْ لَمْ يَرْضَ بِاللَّهِ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ». [ابن‌ماجه با سند حسن] [ابن ماجه، ش:2101؛ صحيح الجامع، ش:7124 (ويراستار)] یعنی: «به نام پدرانتان سوگند نخوريد. و هركه به نام الله سوگند ياد مي‌كند، بايد راست بگويد. و هركه برایش به نام الله سوگند ياد شود، بايد بپذيرد [یعنی باید به کسی که به نام الله سوگند می‌خورد، اطمینان کند؛ برخی از علما گفته‌اند: مگر اینکه غیر قابل اعتماد بودن آن فرد، به‌ثبوت رسیده باشد. این مسأله، پنج صورت دارد: نخست اینکه دروغگو بودن کسی که سوگند می‌خورد، محرز باشد؛ در این حالت، تصدیق یا پذیرفتن سوگندش واجب نیست. دوم اینکه دلایل و نشانه‌های دروغگو بودنش بر دلایل صداقتش غالب باشد؛ در این حالت نیز تصدیقش واجب نیست. اما اگر شواهد و قراین از دو سو، یکسان باشند یا صداقتش، محرز و یا غالب باشد، در این سه حالت واجب است که او را تصدیق کنیم و سوگندش را بپذیریم. (ويراستار)] و اگر راضی نشود و نپذیرد، از دین و رحمت الله هیچ بهره‌ای ندارد».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- نهي از سوگند خوردن به نام پدران و نياكان. [این نهی یا ممنوعیت، بیانگر حرام بودن سوگند خوردن به نام نیاکان است. (ويراستار)]
2- دستور روشن به كسي كه براي او به نام الله سوگند ياد مي‌شود، به اينكه چنین سوگندی را بپذيرد [و به برادر مسلمانش اعتماد کند.]
3- وعيد شديد درباره‌ی كسي كه چنین سوگندی را نپذيرد.

باب (44): در اين‌باره كه كسي بگويد: آنچه الله بخواهد و تو بخواهي
از قتيله -رضی الله عنها- روايت است كه مردي يهودي نزد رسول الله صلى الله عليه وسلم آمد و گفت: شما (مسلمانان) شرك مي‌ورزيد؛ زیرا مي‌گوييد: «ما شاء الله وشئت». [یعنی: «هرچه الله و تو بخواهيد»] و مي‌گوييد: سوگند به كعبه. از آن پس رسول‌الله صلى الله عليه وسلم به مسلمانان دستور داد كه وقتی می‌خواهند سوگند بخورند، بگويند: و ربِّ الكعبة؛ [يعني سوگند به پروردگار كعبه] و بگويند: «ما شاء الله ثمَّ شئت». [يعني: «آنچه الله بخواهد، سپس آنچه خواستِ تو باشد». [نسائي -رحمه الله- ضمن نقل این روایت، گفته است: صحیح می‌باشد.] [نسائی، ش:3773. السلسلة الصحیحة، ش: 136 (ويراستار)]
همچنين نسائي -رحمه الله- از ابن‌عباس-رضي الله عنهما- روايت کرده است که مردي به رسول‌الله صلى الله عليه وسلم گفت: «آنچه الله و شما بخواهيد». رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «أَجَعَلْتَنِي للهِ ندًّا، بل ما شاء الله وحده»؛ یعنی: «آیا مرا با الله شریک ساختی؟ بلکه هرچه الله یگانه بخواهد». [حسن لغیره؛ روایت بیهقی در الکبری (3/217)، ابن ابی‌شیبه در مصنف خود (5/340)، احمد در مسند (1/214، 224، 283)؛ طبرانی در المعجم الکبیر (12/244) از طریق اجلح کندی از یزید بن اصم از ابن‌عباس. در روایات اجلح، ضعف و اشکال‌هایی وجود دارد و احادیث منکَر زیادی روایت نموده و گاه، در روایتش دچار اضطراب می‌شود: نگا: العلل ابن ابی‌حاتم (2/240) آن را از ابی‌زبیر از جابر-رضي الله عنه- روایت کرده و آن را منکر دانسته و روایت ابن عباس-رضي الله عنهما- را ترجیح داده است. اما یزید بن اصم، ثقه است؛ به‌هر حال، هرچه باشد، روایت حذیفه-رضي الله عنه-، شاهدی بر این روایت است. (ويراستار)]
ابن ماجه -رحمه الله- از طفيل- برادر مادري عايشه رضی الله عنها- روايت کرده است که گويد: در خواب ديدم كه گذرم بر گروهي از يهود افتاد. گفتم: اگر نمي‌گفتيد که عزير فرزند الله است، مردمان خوبي بوديد. آنها گفتند: شما نيز اگر نمي‌گفتيد که هر چه خدا و محمد(صلى الله عليه وسلم) بخواهند، مردمان خوبي بوديد. سپس از كنار گروهي از نصارا گذشتم و گفتم: اگر نمي‌گفتيد که مسيح فرزند الله است، آدم‌هاي خوبي بوديد. آنها گفتند: شما نيز اگر نمي‌گفتيد که هر چه خدا و محمد(صلى الله عليه وسلم) بخواهند، مردمان خوبي بوديد. صبح كه از خواب بيدار شدم، خوابم را براي مردم تعريف كردم. سپس نزد رسول الله صلى الله عليه وسلم رفتم و ايشان را در جريان گذاشتم. فرمود: «آیا این خواب را برای کسی تعریف کرده‌ای؟» گفتم: بله. آن‌گاه الحمدلله گفت و الله را ستایش کرد و فرمود: «طفيل خوابي ديده که آن را برای برخی از شما تعريف كرده ‌است. ‌شما سخني مي‌گفتيد که من بدان سبب که در این‌باره فرمانی از سوی الله نداشتم، شما را از آن منع نمي‌كردم. از اين پس نگویيد: آنچه الله و محمد بخواهند؛ بلكه بگویيد: آنچه الله یگانه بخواهد». [سنن ابن‌ماجه، ش: 2118؛ ارناؤوط در تخریج کتاب توحید، این حدیث را صحیح دانسته است. (ويراستار)]
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- يهودیان نیز شرك اصغر را می‌شناختند.
2- انسان آنچه را که بخواهد، درک می‌کند. [همان‌طور که یهودیان که در پی عیب‌جویی بر مسلمانان بودند، دریافتند که گفتنِ "آنچه الله و محمد بخواهند"، درست نیست؛ اگرچه خود، مرتکب عمل بدتری شده، به الله شرک آورده، می‌گفتند: عزیر پسر خداست! پناه بر الله! برخی از متعصبان مذهبی نیز همین روی‌کرد را دارند و نصوص دینی را آن‌گونه که بخواهند، معنا می‌کنند و حتی فهم خود از نصوص را به همان سمت و سویی سوق می‌دهند که میلشان است. (ويراستار)]
3- مردي به رسول‌الله صلى الله عليه وسلم گفت: «آنچه الله و شما بخواهيد». رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «أَجَعَلْتَنِي للهِ ندًّا»؛ یعنی: «آیا مرا با الله شریک ساختی؟ پس وضعیت كسي كه در اشعارش رسول‌الله صلى الله عليه وسلم را تکیه‌گاه خود در دنیا و آخرت می‌داند و از ایشان می‌خواهد که دستش را بگیرند، چگونه خواهد بود؟ [اشاره‌ی مؤلف -رحمه الله- به اشعار شرک‌آمیزی است که بوصیری در البرده آورده است. در هر حال، برخی از شاعران، در مدح رسول الله صلى الله عليه وسلم غلو کرده و اشعار شرک‌آمیزی درباره‌ی ایشان سروده‌اند؛ در حالی که الله متعال، آن بزرگوار را با عناوینی چون بنده و رسول خویش، گرامی داشته است؛ پس بهترین توصیف در شأن محمد مصطفی صلى الله عليه وسلم، این است که او را بنده و فرستاده‌ی الله بدانیم. (ويراستار)]
4- گفتنِ «آنچه الله و محمد بخواهند»، شرک اکبر نیست؛ زيرا رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «... من [به دلایلی] تا کنون شما را از آن منع نمي‌كردم». [زیرا اگر گفتن این عبارت شرک اکبر بود، هیچ دلیلی وجود نداشت که رسول الله صلى الله عليه وسلم از گفتنش منع نکند. (ويراستار)]
5- خواب نيك، شعبه‌اي از وحي است. [در صحیح بخاری، ش: 7017؛ و صحیح مسلم، ش: 2263 روايت است که رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «وَرُؤْيَا المُؤْمِنِ جُزْءٌ منْ ستَّةٍ وَأرْبَعيَنَ جُزْءًا مِنَ النُبُوة»؛ یعنی: «خواب مؤمن، بخشی از چهل و شش بخش نبوت است». (ويراستار)]
6- خواب نيك، در پاره‌ای از موارد، سبب حكم شرعي بوده است. [همچنانکه رسول الله صلى الله عليه وسلم خواب عبدالله بن زید بن ثعلبه بن عبدالله انصاری-رضي الله عنه- درباره‌ی نحوه‌ی اذان را مقرر فرمود. (ويراستار)]
***

باب (45): دشنام دادن به زمانه، ناسزاگویی به الله متعال است
الله متعال می‌فرماید: ﴿وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ وَمَا لَهُم بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ﴾ [الجاثیة: 24]. «(منکران رستاخیز) گفتند: زندگی و حیاتی جز زندگی دنیوی ما وجود ندارد که (گروهی) می‌میریم و (گروهی) زندگی می‌کنیم و فقط روزگار است که ما را هلاک می‌کند؛ آنان فقط در گمان و پندار (بی‌اساس) به‌سر می‌برند».
در صحیح [بخاری و مسلم] [صحیح بخاری، ش: 4826؛ صحیح مسلم، ش: 2246. گفتنی است: در روایت بخاری -رحمه الله-، لفظ «بِيَدِي الأَمْرُ» نیز آمده است. (ويراستار)] آمده است که ابوهريره-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «قَالَ اللَّهُ تعالى: يُؤْذِينِي ابْنُ آدَمَ، يَسُبُّ الدَّهْرَ، وَأَنَا الدَّهْرُ، أُقَلِّبُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ»؛ یعنی: «الله متعال می‌فرماید: آدمی‌زاد مرا می‌آزارد؛ بدین‌سان که به روزگار دشنام می‌دهد، در حالی که من [گرداننده‌ی] روزگار هستم و شب و روز را می‌گردانم».
و در روايتي دیگر آمده است: «لا تَسُبُّوا الدَّهْرَ فَإِنَّ اللهَ هُوَ الدَّهْرُ»؛ یعنی: «به زمانه دشنام ندهید؛ زیرا الله، [گرداننده‌ی] زمانه است».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- نهي از ناسزا گفتن به زمانه یا روزگار.
2- دشنام دادن به زمانه را ناسزاگویی به الله عزوجل نامید.
3- دقت در اين مطلب كه فرمود: «من زمانه هستم». [یعنی باید دقت داشت که الله عزوجل، مدبر و گرداننده‌ی روزگار است، نه خودِ زمانه. (ويراستار)]
4- گاهي انسان بدون قصد قلبی یا بدون اینکه متوجه باشد، به الله ناسزا می‌گوید.
***

باب (46): حكم استفاده از نام‌ها و عناويني چون: قاضی‌القضاۀ [، شاهنشاه] و امثال آن
در صحیح [بخاری و مسلم] [ر.ک: صحیح بخاری، ش: 6205، 6206؛ و صحیح مسلم، ش: 2143. (ويراستار)] آمده است که ابوهريره-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «إنَّ أخنَعَ إسم عند الله رجُل تُسمّي مَلِك الأملاك، لا مالك إلا الله». یعنی: «زشت‌ترين و حقيرترين نام در نزد الله، آن است كه کسی خود را شاهنشاه بنامد؛ در حالي كه مالك مطلق و شاهنشاه، فقط الله متعال است».
سفيان -رحمه الله- ‌گويد: مانند شاهنشاه.
و در روايتي آمده است که فرمود: «أَغْيَظُ رَجُلٍ عَلَى اللهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَأَخْبَثُهُ»؛ یعنی: «مبغوض‌ترین و فرومایه‌ترین فرد در نزد الله در روز قیامت، کسی است که شاهنشاه نامیده شود». [صحیح مسلم، ش:2143؛ سنن الترمذي، ش:2837؛ و سنن أبی داود، ش:4961 (ويراستار)]
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- نهي از نامگذاري خود به شاهنشاه [یا راضی شدن به اینکه دیگران، این نام را روی انسان بگذارند].
2- همانطور كه سفيان گفت: شاهنشاه، معادل ملك الأملاك در زبان عربی است. [همان‌طور که پیشتر بیان شد، هر واژه‌ای که چنین معنایی داشته باشد، اطلاق آن بر انسان، جایز نیست. (ويراستار)]
3- توجه به اینکه از به‌کار بردن چنین واژه‌هایی به‌شدت منع شده است؛ حتی اگر معانیِ واقعي آنها مدنظر نباشد. [قاضی در زبان عربی به معنای حاکم نیز می‌آید؛ لذا به‌كار بردن عناوینی چون: سلطان‌السلاطین، و حاکم الحکام و شاهِ شاهان یا شاهنشاه، ناجايز است. همان‌طور که مؤلف -رحمه الله- اشاره کرده، از آنجا که این نهی، شدید و مطلق می‌باشد، لذا استعمال چنین واژه‌هایی حتی با مقاصد دیگر نیز نارواست؛ اگرچه برخی از علما گفته‌اند: ناگفته نماند که استعمال واژه‌ی قاضی‌القضاة به صورت مقید،- مثلاً قاضی‌القضاة در فقه یا قاضی‌القضاة مصر- ایرادی ندارد؛ زیرا در چنین مواردی، واژه‌ی قاضی‌القضاة به صورت مقید آمده است، در صورتی که حکم و قضاوت الهی، مطلق و فراگیر است و مقید به چیزی نیست. البته اگر خودِ فرد به چنین عنوانی راضی شود یا آن را بر خود بگذارد، خالی از اشکال نیست. والله اعلم. (ويراستار)]
4- درك اين مطلب كه اين نهي، به خاطر الله متعال است. [زیرا در حدیث تصریح شده که فرمانروای مطلق و شاهنشاه، فقط الله متعال است. (ويراستار)]
***
باب (47): احترام گذاشتن به نام‌هاي الله جل جلاله و تغيير دادن نام به همين منظور
از ابوشريح-رضي الله عنه- روايت است كه كنيه‌اش «ابوالحكم» بود. رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَكَمُ، وَإِلَيْهِ الْحُكْمُ، فَلِمَ تُكْنَى أَبَا الْحَكَمِ؟» یعنی: «فقط الله، حَكَم است و حُکم و داوری از آنِ اوست». ابوشريح-رضي الله عنه- عرض کرد: قوم من آن‌گاه که در چيزي دچار اختلاف می‌شدند، نزدم مي‌آمدند و من در میانشان داوری مي‌کردم و هر دو طرفِ دعوا، به قضاوتم راضی می‌شدند. رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «اين، خیلی خوب است! اما آیا پسری داری؟» پاسخ داد: بله، به نام‌هاي: شريح، مسلم و عبدالله. رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: بزرگترينشان كدام است؟» گفت: شريح. رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «پس تو ابوشريح هستي». [روایت ابوداود و ديگران] [سنن أبی داود، ش: 4955؛ و سنن النسائی، ش: 5378. آلبانی -رحمه الله- این حدیث را صحیح دانسته است؛ ر.ک: الإرواء، ش: 2682، المشكاة، ش: 4766. و نیز: صحيح سنن أبي داود، ش: (4145،4955) وصحيح سنن النسائي، ش:4980. (ويراستار)]
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- احترام گذاشتن به نام‌ها و صفات الله؛ هرچند مفهوم آنها منظور نباشد. [نام‌هایی چون الله، الرحمن و رب‌العالمین را که مختص الله متعال است، تحت هیچ شرایطی جایز نیست که بر کسی دیگر اطلاق شود؛ اما اطلاق سایر نام‌ها بر انسان‌ها رواست، البته بدین شرط که هدف، فقط نامیدن فرد باشد و نه مفهوم یا صفتی که از آن اسم برداشت می‌شود. با این حال، بهتر است که به‌خاطر رعایت احترام نام‌های الله، از نام‌گذاری مخلوق به چنین نام‌هایی بدون واژه‌ی "عبد" یا "غلام" در ابتدای این نام‌ها خودداری کنیم. (ويراستار)]
2- تغيير نام به‌خاطر احترام اسم‌ها و صفات الله.
3- براي پسوند كنيه، نام بزرگترين فرزند انتخاب می‌شود.
***

باب (48): به شوخي گرفتن قرآن يا پيغمبر يا هر آنچه كه در آن، نام و یادِ الله باشد
الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَئِن سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنتُمْ تَسْتَهْزِءُونَ﴾ [التوبة: 65]. «و اگر آنان را بازخواست کنی- که چرا چنین گفتید و چنین کردید-، می گویند: ما فقط شوخی و بازی می‏کردیم. بگو: آیا الله، و آیات و فرستاده‌اش را به مسخره می گیرید؟».
از ابن‌عمر و محمد بن كعب و زيد بن اسلم و قتاده روايتی بدین مضمون وارد شده است كه مردي در غزوه‌ی تبوك گفت: ما شكم‌گنده‌تر، و دروغگوتر و بزدل‏تر از اینها [منظورش، رسول‌الله صلى الله عليه وسلم و اصحابش بودند! (ويراستار)]در هنگام نبرد سراغ نداريم. عوف-رضي الله عنه- به او گفت: دروغ گفتي و تو منافق هستي. آنچه را که گفتی به اطلاع رسول‌الله صلى الله عليه وسلم مي‌رسانم. عوف-رضي الله عنه- به همین منظور نزد رسول‌الله صلى الله عليه وسلم رفت و دریافت كه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم توسط وحي، از این موضوع باخبر شده است. آن مرد- که چنین سخنانی گفته بود- نزد رسول‌الله صلى الله عليه وسلم آمد و ايشان تازه سوارِ مركبش شده بود و قصد داشت حركت كند؛ گفت: ای رسول‌خدا! ما با هم شوخي مي‌كرديم تا از مشقت راه بكاهيم و هدف ديگري نداشتيم.
ابن‌عمر-رضي الله عنهما- مي‌گويد: گويا اینک آن مرد را مى‏بينم كه خود را به ریسمان پالانِ شتر رسول‌الله صلى الله عليه وسلم چسبانده بود و پاهایش روی زمین کشیده می‌شد و عذرخواهي مي‌كرد و مي‌گفت: ما، مزاح مي‌كرديم و از هر دري سخني مي‌گفتيم؛ و رسول‌الله صلى الله عليه وسلم به او مي‌فرمود: ﴿أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنتُمْ تَسْتَهْزِءُونَ﴾ «آیا الله، و آیات و فرستاده‌اش را به مسخره می‌گیرید؟». رسول‌الله صلى الله عليه وسلم به آن مرد توجه نمی‌کرد و بی‌آنکه چیزی بگوید، فقط همین آیه را تکرار می‌نمود.
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- مسأله‌ی خيلي مهم، اينكه به شوخي گرفتن مسایل مربوط به الله و شريعت، كفر محسوب مي‌شود. [از آفت‌هایی که امروزه دامن‌گیر مسلمانان شده، این است که برخی، مقدسات را به بازی گرفته و به جای استفاده‌ی مناسب از امکاناتی چون تلفن همراه، پیامک‌هایی میان یکدیگر رد و بدل می‌کنند که حاویِ مطالبی اهانت‌آمیز به خدای متعال است! پناه بر الله! (ويراستار)]
2- از این آیه، چنین برداشت می‌شود که فرقی نمي‌كند كه گوينده‌ی چنین سخنانی، چه كسي باشد.
3- سخن‌چيني با خیرخواهی برای الله و رسولش، تفاوت دارد. [در سخن‌چینی، آفت‌هایی است که بر هیچ‌کس پوشیده نیست؛ اما عوف-رضي الله عنه- که برای الله و رسولش خیرخواهی کرد و آن موضوع را به اطلاع پیامبر صلى الله عليه وسلم رساند، در پیِ تعظیمِ شعایر الهی و جلوگیری از آن منکَر بزرگ بود. (ويراستار)]
4- عفو وگذشت مورد پسند الله، با نکوهش دشمنان الله و شدت برخورد با آنان، بسیار متفاوت است.
5- برخي از عذرخواهی‌ها، ناموجه و غیرقابل قبول است.
***

باب (49): درباره‌ي اين سخن الله تعالي كه مي‌فرمايد: ﴿وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِّنَّا مِن بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِن رُّجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِندَهُ لَلْحُسْنَى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُم مِّنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ﴾ [فصلت: 50].
ترجمه: «و اگر پس از سختی و رنجی که به او رسیده، از سوی خویش نعمت و بخشایشی به او بچشانیم، به‌طور ‌قطع می‌گوید: این نعمت و خوشی، حق من است و گمان نمی‌کنم قیامت برپا گردد و اگر هم به سوی پروردگارم بازگردانده شوم، شکی نیست که نزدش وضعیت خوبی خواهم داشت. به‌یقین ما، کافران را از اعمالی که انجام می‌دادند، آگاه می‌سازیم و به‌طور‌ قطع از عذاب سخت به آنان می‌چشانیم».
مجاهد، در تفسير: ﴿هَذَا لِي﴾ مي‌گويد: يعني اين، نتیجه‌ی عمل و شايستگي من است. ابن‌عباس-رضي الله عنهما- مي‌گويد: يعني از جانب خودم مي‌باشد. [اگر انسان، نعمتی را نتیجه‌ی تلاش و شایستگی خود بداند، مرتکب شرک در ربوبیت شده است و چنانچه آن را در عین حال که از سوی الله می‌داند، حق خویش بپندارد و نه صرفا فضل و لطف الله، به نوعی خودبزرگ‌بینی یا نقص در عبودیت دچار شده است. در هر حال شایسته است که انسان، به‌خاطر نعمت‌هایی که الله به او ارزانی داشته است، سپاس‌گزار الله باشد؛ گفتنی است: ارکان شکر و سپاس‌گزاری عبارتند از: اعتراف قلبی به نعمت و لطف الله. شکر و ثنای زبانیِ الله. شکر و سپاسِ عملی؛ یعنی اعمالی انجام دهد که مایه‌ی رضایت پروردگار منعِم باشد. (ويراستار)]
الله متعال می‌فرماید: ﴿قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِندِي﴾ [القصص: 78]. «(قارون) گفت: جز این نیست که به خاطر علم و دانشی که دارم، مال و ثروت یافته‌ام».
قتاده در تفسیر این آیه می‌گوید: «مفهومش این است که قارون، کسب آن‌همه ثروت را نتیجه‌ی علم و دانش خویش در زمینه‌ی کسب مال و ثروت دانست».
و برخی دیگر از علما گفته‌اند: «(گویا می‌گفت:) خداوند می‌دانست که شایسته‌ی این ثروتم؛ پس به من ثروت داد». و اين، به مفهوم سخن مجاهد -رحمه الله- مي‌باشد كه: «(قارون گفت:) به‌خاطر شرافت و بزرگواري به این ثروت دست يافته‏ام».
ابوهريره-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «إِنَّ ثَلاثَةً فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ أَبْرَصَ وَأَقْرَعَ وَأَعْمَى بَدَا لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ يَبْتَلِيَهُمْ فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ مَلَكًا فَأَتَى الأَبْرَصَ فَقَال:َ أَيُّ شَيْءٍ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَال:َ لَوْنٌ حَسَنٌ وَجِلْدٌ حَسَنٌ قَدْ قَذِرَنِي النَّاسُ قَالَ: فَمَسَحَهُ فَذَهَبَ عَنْهُ فَأُعْطِيَ لَوْنًا حَسَنًا وَجِلْدًا حَسَنًا فَقَالَ: أَيُّ الْمَالِ أَحَبُّ إِلَيْكَ، قَالَ: الإِبِلُ أَوْ قَالَ الْبَقَرُ هُوَ شَكَّ فِي ذَلِكَ إِنَّ الأَبْرَصَ وَالأَقْرَعَ، قَال: أَحَدُهُمَا الإِبِلُ وَقَالَ الآخَرُ الْبَقَرُ فَأُعْطِيَ نَاقَةً عُشَرَاءَ فَقَالَ: يُبَارَكُ لَكَ فِيهَا وَأَتَى الأَقْرَعَ فَقَالَ: أَيُّ شَيْءٍ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ شَعَرٌ حَسَنٌ وَيَذْهَبُ عَنِّي هَذَا قَدْ قَذِرَنِي النَّاسُ قَال:َ فَمَسَحَهُ فَذَهَبَ وَأُعْطِيَ شَعَرًا حَسَنًا قَال:َ فَأَيُّ الْمَالِ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ: الْبَقَرُ قَال: فَأَعْطَاهُ بَقَرَةً حَامِلا وَقَالَ: يُبَارَكُ لَكَ فِيهَا وَأَتَى الأَعْمَى، فَقَالَ: أَيُّ شَيْءٍ أَحَبُّ إِلَيْكَ، قَالَ: يَرُدُّ اللَّهُ إِلَيَّ بَصَرِي فَأُبْصِرُ بِهِ النَّاسَ قَال:َ فَمَسَحَهُ فَرَدَّ اللَّهُ إِلَيْهِ بَصَرَهُ قَالَ: فَأَيُّ الْمَالِ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ الْغَنَمُ فَأَعْطَاهُ شَاةً وَالِدًا فَأُنْتِجَ هَذَانِ وَوَلَّدَ هَذَا فَكَانَ لِهَذَا وَادٍ مِنْ إِبِلٍ وَلِهَذَا وَادٍ مِنْ بَقَرٍ وَلِهَذَا وَادٍ مِنْ غَنَمٍ ثُمَّ إِنَّهُ أَتَى الأَبْرَصَ فِي صُورَتِهِ وَهَيْئَتِهِ فَقَال:َ رَجُلٌ مِسْكِينٌ تَقَطَّعَتْ بِيَ الْحِبَالُ فِي سَفَرِي فَلا بَلاغَ الْيَوْمَ إِلا بِاللَّهِ ثُمَّ بِكَ أَسْأَلُكَ بِالَّذِي أَعْطَاكَ اللَّوْنَ الْحَسَنَ وَالْجِلْدَ الْحَسَنَ وَالْمَالَ بَعِيرًا أَتَبَلَّغُ عَلَيْهِ فِي سَفَرِي فَقَال:َ لَهُ إِنَّ الْحُقُوقَ كَثِيرَةٌ فَقَال:َ لَهُ كَأَنِّي أَعْرِفُكَ أَلَمْ تَكُنْ أَبْرَصَ يَقْذَرُكَ النَّاسُ فَقِيرًا فَأَعْطَاكَ اللَّهُ فَقَال:َ لَقَدْ وَرِثْتُ لِكَابِرٍ عَنْ كَابِرٍ فَقَال:َ إِنْ كُنْتَ كَاذِبًا فَصَيَّرَكَ اللَّهُ إِلَى مَا كُنْتَ وَأَتَى الأَقْرَعَ فِي صُورَتِهِ وَهَيْئَتِهِ فَقَالَ لَهُ مِثْلَ مَا قَال:َ لِهَذَا فَرَدَّ عَلَيْهِ مِثْلَ مَا رَدَّ عَلَيْهِ هَذَا فَقَالَ: إِنْ كُنْتَ كَاذِبًا فَصَيَّرَكَ اللَّهُ إِلَى مَا كُنْتَ وَأَتَى الأَعْمَى فِي صُورَتِهِ فَقَالَ: رَجُلٌ مِسْكِينٌ وَابْنُ سَبِيلٍ وَتَقَطَّعَتْ بِيَ الْحِبَالُ فِي سَفَرِي فَلا بَلاغَ الْيَوْمَ إِلا بِاللَّهِ ثُمَّ بِكَ أَسْأَلُكَ بِالَّذِي رَدَّ عَلَيْكَ بَصَرَكَ شَاةً أَتَبَلَّغُ بِهَا فِي سَفَرِي فَقَال:َ قَدْ كُنْتُ أَعْمَي فَرَدَّ اللَّهُ بَصَرِي وَفَقِيرًا فَقَدْ أَغْنَانِي فَخُذْ مَا شِئْتَ فَوَاللَّهِ لا أَجْهَدُكَ الْيَوْمَ بِشَيْءٍ أَخَذْتَهُ لِلَّهِ فَقَال: أَمْسِكْ مَالَكَ فَإِنَّمَا ابْتُلِيتُمْ فَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنْكَ وَسَخِطَ عَلَى صَاحِبَيْكَ». [متفق علیه] [صحیح بخاری، ش: 3464؛ و صحیح مسلم، ش: 2964. (ويراستار)] یعنی: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «سه نفر در بني‌اسرائيل بودند که يكي از آنها بيماريِ پيس داشت و ديگري، كچَل بود و سومي نابينا؛ الله متعال اراده کرد که آنها را بیازماید. پس فرشته‌اي به‌سوي آنان فرستاد. فرشته نزد پيس آمد و گفت: محبوب‌ترين چيز نزد تو چيست؟ گفت: رنگ زيبا و پوست زيبا، و برطرف شدن این عیب كه باعث نفرت و دوری مردم از من شده است. فرشته دستي بر او كشيد و بيماري‌اش برطرف شد و رنگ و پوست زيبايي به او عطا گرديد. سپس فرشته پرسيد: محبوب‌ترين مال نزد تو چيست؟ گفت: شتر یا گاو. (راوی، در این‌باره شک کرده است.) پس شتري آبستن، به او داد و گفت: الله در آن برايت بركت دهد.
سپس فرشته نزد مرد كَچل آمد و گفت: محبوب‌ترين چيز نزد تو چيست؟ گفت: موي زيبا و رفع این عیب که باعث نفرت مردم از من، شده است. فرشته دستي بر سرش كشيد. در نتیجه کچلی‌اش برطرف شد و مويي زيبا به او عطا گرديد. آن‌گاه فرشته پرسيد: كدامین مال نزد تو محبوب‌تر است؟ گفت: گاو. پس گاوي آبستن به او عطا كرد و گفت: الله در آن برايت برکت دهد.
سرانجام نزد نابينا آمد و گفت: محبوب‌ترين چيز نزد تو چيست؟ گفت: اينكه الله بینایی‌ام را به من بازگرداند تا مردم را ببينم. فرشته دستي بر چشمانش كشيد و خداوند، بينایي‌اش را به او بازگردانيد. آن‌گاه فرشته پرسيد: محبوب‌ترين مال نزد تو چيست؟ گفت: گوسفند. پس گوسفندي آبستن به او عطا كرد. سپس آن شتر و گاو وگوسفند، زاد و ولد كردند؛ به‌گونه‌ای كه نفر اول، صاحب يك دره پر از شتر؛ و دومي، صاحب يك دره پر از گاو؛ و سومي، صاحب يك دره پر از گوسفند شد.
سپس فرشته به شكل آدمِ پيس، نزد اولی رفت و گفت: فقیر و مسافری غریب و درراه‌مانده‌ام و چیزی ندارم که به مقصد برسم. امروز، پس از الله امیدم به توست تا به من كمك کنی که به مقصد برسم. از تو می‌خواهم به‌خاطر همان ذاتی كه به تو رنگ و پوست زيبا و مال فراوان عنايت كرده است، شتري به من بدهی تا به‌وسيله‌ی آن به مقصد برسم. آن مرد گفت: تعهدات و حقوق زیادی بر عهده‌ی من است- و نمی‌توانم به تو کمک کنم-. فرشته گفت: گويا تو را مي‌شناسم؛ آيا تو همان فرد پيس و فقير نيستي كه مردم از تو متنفر بودند و الله متعال همه چيز به تو عنايت كرد؟ گفت: اين اموال را پشت به پشت از نياكانم به‌ارث برده‌ام. فرشته گفت: اگر دروغ مي‌گويي، خداوند تو را به همان وضعیت اول برگرداند.
آن‌گاه فرشته، به شکل فرد مبتلا به کچلی، نزد دومین نفر رفت و سخناني را كه به اولی گفته بود، به او نيز گفت. او، همان پاسخی را داد که اولی داده بود. فرشته گفت: اگر دروغ مي‌گويي، الله تو را به وضعیت اول برگرداند.
سپس فرشته، به شكل همان مرد نابينا نزد او رفت و گفت: مردي مسكين و مسافری غریبم و چیزی ندارم که به مقصد برسم. امروز، بعد از خدا، امیدم به توست که به من کمک کنی تا به مقصد برسم. به‌خاطر همان ذاتی كه بینایی‌ات را به تو برگرداند، گوسفندي به من بده تا با آن به مقصد برسم. آن مرد گفت: من نابينا بودم؛ الله، بينايي‌ام را به من بازگردانيد. هرچه مي‌خواهي، بردار و هرچه می‌خواهی، بگذار. سوگند به الله كه امروز هرچه برداری، به‌خاطر رضاي الله، از تو دريغ نخواهم كرد. فرشته گفت: مالت را نگه‌دار. شما مورد آزمايش قرار گرفتيد؛ الله، از تو خشنود و از دوستانت، ناراض شد».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ی [50] سوره‌ی فصلت.
2- تفسير جمله‌ی: ﴿لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي﴾ در آیه‌ی مذکور.
3- تفسير جمله‌ی: ﴿قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ﴾ [در آیه‌ی 78 سوره‌ی قصص].
4- پندهای آموزنده‌ي اين داستان شگفت‌آور.
***

باب (50): درباره‌ی این سخن پرودگار متعال كه مي‌فرمايد: ﴿فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ﴾ [الأعراف: 190].
ترجمه: «و چون فرزند شایسته ای به آن دو بخشید، (موجودات دیگر را) در آنچه (الله) بدیشان عطا نمود، (مؤثر دانستند و) برای پروردگار شریکانی قرار دادند. الله از آنچه شریکش قرار می‏دهند، برتر و والاتر است».
ابن‌حزم -رحمه الله- گفته است: علما اتفاق نظر دارند كه نام‌گذاري با كلمه‌ی «عبد» [یا غلام]، وقتي نسبت آن به غير الله باشد، حرام است. جز نام عبدالمطلب. [یعنی نام‌گذاری به نام‌هایی مثل عبدالرضا، یا غلام‌رضا و عبدالحسین یا غلام‌حسین، ناجایز است. و اما اینکه ابن‌حزم -رحمه الله- نام عبدالمطلب را مستثنا داسته است، به سب اختلاف علما در این‌باره می‌باشد؛ یعنی علما بر اینکه چنین نامی، جایز یا ناجایز است، اجماع ندارند. دلیل کسانی که این نام را جایز دانسته‌اند، این است که رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «أَنَا النَّبِيُّ لا كَذِبْ، أَنَا ابْنُ عَبْدِالْمُطَّلِبْ»؛ یعنی: «به راستی که من، پیامبرم و این، دروغ نیست؛ من، فرزند عبدالمطّلب هستم». [ر.ک: صحیح بخاری، ش: (2864، 2874، 2930، 3042، 4315، 4316)؛ و مسلم، ش: 1776 به‌نقل از براء بن عازب-رضي الله عنه-] این دسته از علما گفته‌اند: اگر این نام ناجایز بود، پیامبر صلى الله عليه وسلم چنین سخنی نمی‌فرمود؛ اما آن دسته از علما که این نام را ناجایز دانسته‌اند، گفته‌اند: این سخن پیامبر صلى الله عليه وسلم، خبری است، نه حکمی؛ یعنی رسول الله صلى الله عليه وسلم خبر داده که جدش، عبدالمطلب می‌باشد. همچنانکه بنی عبدمناف را هم با همین نام و عنوان صدا می‌زد؛ در صورتی که نام "عبدمناف" را مستثنا نکرده‌اند؛ لذا اینکه رسول الله صلى الله عليه وسلم خود را فرزند عبدالمطلب خواند، دلیل بر جواز این اسم نیست. و همین، صحیح‌تر به‌نظر می‌رسد. والله اعلم. (ويراستار)]
و از ابن‌عباس-رضي الله عنهما- در تفسير اين آيه، روایت شده که وقتي حواء حامله گرديد، ابليس نزد آدم و حواء آمد و گفت: من همان كسي هستم كه شما را از بهشت اخراج كردم. اینک سخن مرا بپذيريد و اسم فرزندتان را «عبدالحارث» بگذاريد و گرنه براي او شاخ‌هایي همچون شاخ‌هاي بز كوهي، درست مي‌كنم كه وقتی به دنیا می‌آید، شكم مادرش را پاره كند؛ و چنين و چنان مي‌كنم- و تهديد كرد.- آنها نپذيرفتند و فرزندشان مرده به دنيا آمد. بار ديگر حامله شد. شيطان دوباره نزدشان آمد و پيشنهاد خود را تكرار كرد. باز هم نپذيرفتند و فرزندشان مرده به دنيا آمد. بار سوم حامله گرديد. شيطان باز هم آمد و تهديد خود را تكرار نمود. محبت فرزند بر آنها غالب گرديد و پذيرفتند و نام او را عبدالحارث گذاشتند. به همین خاطر است كه الله متعال فرمود: ﴿جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا﴾ «... (موجودات دیگر را) در آنچه (الله) بدیشان عطا نمود، (مؤثر دانستند و) برای پروردگار شریکانی قرار دادند». [روایت ابن ابي حاتم]
همچنين ابن ابي حاتم با سند صحيح، تفسير قتاده را در مورد اين آيه چنين آورده است که منظور از شرک آورده به الله در اینجا، شرك در اطاعت یا حرف‌شنوی است، نه شرک در عبادت.
همچنين نظر مجاهد را در مورد ﴿لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا﴾ آورده كه گفته است: آنها بيم داشتند كه نوزادشان به جاي انسان، در شكل چيزي ديگر متولد شود. نظير همين مطلب از حسن بصري و سعيد و ديگران نیز روایت شده است. [گفتنی است: روایت صحیح از حسن بصری -رحمه الله- این است که منظور از دو نفری که به الله شرک ورزیدند، دو نفر از آدمیان هستند؛ نه آدم و همسرش. [ر.ک: تفسیر امام ابن‌کثیر -رحمه الله-، ذیل همین آیه.] امام محمد صالح العثیمین -رحمه الله- بطلان و نادرستی این روایت را از چند جهت بیان نموده است: 1- چنین روایتی در هیچ خبر صحیحی از پیامبر صلى الله عليه وسلم ثابت نشده و ابن حزم -رحمه الله- نیز این روایت را ساختگی قلمداد کرده است. 2- اگر این قصه در رابطه با آدم و حواء باشد، از دو حال، خارج نیست: یا آن دو، از این شرک توبه کرده‌اند و یا بر همان حالت مرده‌اند. ناگفته پیداست که اگر کسی معتقد باشد که حتی یکی از پیامبران نیز بر شرک مرده، سخت در گمراهی است؛ و اگر آدم و حواء از این شرک، توبه کردند، دیگر با حکمت کامل الهی در تناقض است که الله عزوجل این گناهشان را ذکر کند. 3- پیامبران به‌اتفاق همه‌ی علما، از هرگونه شرکی پاک و معصوم بوده‌اند. 4- در حدیث شفاعت، آمده است که مردم در روز قیامت «نزد آدم صلوات الله ‌علیه می‌روند و می‌گویند: ای پدر! از الله بخواه که بهشت را برای ما بگشاید. آدم -عليه السلام- می‌گوید: آیا چیزی جز اشتباه پدرتان، شما را از بهشت اخراج کرد؟» [ر.ک: صحیح مسلم، ش: 195] لذا عذری که می‌آورد خوردن میوه‌ی ممنوعه می‌باشد، نه آنچه در این روایت آمده است. یعنی اگر مرتکب شرک می‌شد، همین عذر را به میان می‌آورد. 5- در این داستان آمده است که: «شیطان نزدشان آمد و گفت: من همان كسی هستم كه شما را از بهشت اخراج كردم». و کسی که قصد فریفتن دارد، چنین عبارتی نمی‌گوید؛ زیرا آن دو به دشمنیِ ابلیس پی برده، سخنش را نمی‌پذیرفتند؛ کسی که قصد فریفتن دارد، از روش و عبارتی استفاده می‌کند که خود را به طرف مقابلش نزدیک نماید تا حرفش را بپذیرند. 6- در این روایت ساختگی آمده است که شیطان تهدیدشان کرد که اگر حرفش را نپذیرند، براي "فرزندشان، شاخ‌هایي همچون شاخ‌هاي بز كوهي، درست خواهد كرد»". اگر آن دو، این تهدید شیطان را باور کرده باشند، بدین معناست که به شرک در ربوبیت دچار شده‌اند؛ زیرا چنین کاری از شیطان ساخته نبود. حال آنکه پیامبران از هرگونه شرکی، پاک و معصوم بوده‌اند. حالت دوم، این است که آن دو این تهدید را باور نکرده‌اند؛ پس دلیلی نداشت که به تهدیدش ترتیب اثر دهند و نام فرزندشان را عبدالحارث بگذارند. لذا این هم یکی دیگر از تناقضات موجود در این روایت است. 7- الله متعال در پایان این آیه می‌فرماید: ﴿فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ﴾ [الأعراف: 190]. یعنی: «الله از آنچه شریکش قرار می‏دهند، برتر و والاتر است». شاهد اینجاست که در پایان آیه، واژه‌ی ﴿يُشْرِكُونَ﴾ آمده که جمع است؛ و اگر منظور، آدم و حواء بودند، باید «یُشرِکانِ» می‌‌آمد.
علامه محمد صالح العثیمین -رحمه الله- در ادامه می‌افزاید: «همه‌ی این دلایل، بیانگر بطلان این روایت است؛ لذا موضوع ارتکاب شرک از سوی آدم و حواء، بی‌اساس؛ و اعتقاد به چنین موضوعی، نارواست». [ر.ک: القول المفید علی کتاب التوحید، صص 569-570؛ دارالفجر للتراث] البته آن دسته از علما که به این روایت توجه کرده‌اند، کوشیده‌اند تا به‌نحوی، با تکیه بر تفاوت انواع شرک، این اتهام را از آدم -عليه السلام- دور کنند؛ در صورتی که نقد این روایت، راه را کوتاه می‌کرد و روشن می‌شد که مرادِ آیه از کسانی که شرک ورزیدند، افرادی از نسل آدم بودند؛ نه خود آدم و همسرش. (ويراستار)]
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- حرام بودن اضافه كردن كلمه‌ی عبد [یا غلام] به غير الله، در نام‌گذاری.
2- تفسير آيه‌ی [190] سوره‌ی اعراف.
3- همين نام‌گذاري که ناخواسته و بدون قصد بود، شرك ناميده شد.
4- داشتن دختر [و پسر] سالم و نیکوکار، نعمتی خداوندی است.
5- گذشتگان نيك، فرق شرك در طاعت و فرمانبرداري با شرك در عبادت را بيان داشته‏اند.
***

باب (51): درباره‌ی اين فرموده‌ی الله جل جلاله كه: ﴿وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ﴾ [الأعراف: 180].
ترجمه: «و بهترین نام ها از آنِ الله است. پس او را با این نام ها بخوانید و کسانی را که درباره‌ی نام‌هایش کج‌روی می کنند، رها کنید».
ابن ابي‏حاتم -رحمه الله- نظر ابن‌عباس-رضي الله عنهما- را در اين مورد آورده است که ﴿يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ﴾ يعني شرك مي‌ورزند.
همچنين از ابن عباس-رضي الله عنهما- منقول است كه مشرکان، اسم بت «لات» را از "إله"؛ و «عزّا» را از "عزيز" گرفته‏اند.
و از اعمش درباره‌ی کج‌روی و الحاد در نام‌های الله، روایت است که: «آنچه را که جزو نام‌های الله نیست، بر آن می‌افزایند».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- اثبات نام‌های الله. [یعنی الله متعال، دارای نام‌هایی است. (ويراستار)]
2- نامهاي الله، موصوف به حسني هستند. [یعنی در کمال نیکی و زیبایی؛ به عبارت دیگر: برترین نام‌ها هستند. (ويراستار)]
3- دستور به اينكه الله را با این نام‌ها بخوانيم. [خواندن یا دعا کردن، بر دو نوع است: دعای مسألت (=درخواست)، و دعای عبادت. (ويراستار)]
4- کنار نهادن [راهِ] جاهلان منحرف و ملحدي كه در نام‌هاي الله، دچار انحراف شده‌اند.
5- شرح و توضیح مفهوم الحاد در نام‌های الله. [الحاد در نام‌های الله یا انحراف در این زمینه بر چند گونه است: * انکار اسم یا صفتی که ثابت شده است. * اثبات نام یا صفتی برای الله که ثابت نشده است. * تشبیه خالق به مخلوق، یا بر عکس؛ بر اساس تشابه لفظی. مثلا گفته شود: الله، سمیع و شنواست؛ و انسان هم سمیع و شنواست؛ آن‌گاه از این اشتراک لفظی، چنین نتیجه‌گیری گردد که نعوذ بالله، الله متعال و انسان، در شنوایی، شبیه یکدیگرند! در صورتی که صفات ثابت برای الله، بر مفاهیمی دلالت دارند که شایسته‌ی الله عزوجل می‌باشد؛ و در رابطه با مخلوق به‌گونه‌ای است که شایسته‌ی مخلوق است. از نام‌های الله، اسم‌هایی برای بت‌ها ساخته شود؛ مانند اسمِ لات که از اسم «اله» ساخته‌اند. (ويراستار)]
6- وعيد به كسي كه در نام‌های الله، الحاد بورزد یا کج‌روی کند.

باب (52): ممنوعيت گفتن: "سلام بر خدا"
در صحیح [بخاری و مسلم] آمده است که ابن‌مسعود-رضي الله عنه- می‌گوید: وقتی با رسول‌الله صلى الله عليه وسلم نماز مي‌خوانديم، [در تشهد] مي‌گفتيم: «السَّلامُ عَلَى اللَّهِ مِنْ عِبَادِهِ، السَّلامُ على جبريلَ، السَّلامُ عَلَى فُلانٍ وَفُلانٍ» [یعنی: سلام بر خدا از سوی بندگانش؛ سلام بر فلانی و فلانی- جبرئیل و میکائیل-]؛ پیامبر صلى الله عليه وسلم فرمود: «نگویید: سلام بر خدا! همانا الله، خود سلام (و منشأ سلامتی) است». [صحیح بخاری، ش: (831، 6130، 6328)؛ و مسلم، ش: 402 به‌روایت: عبدالله بن مسعود -رضی الله عنه-. (ويراستار)]
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- شرح و توضیح واژه‌ی "سلام".
2- سلام، نوعي دعا و عرض ادب است.
3- گفتنِ سلام بر خدا، شایسته [و روا] نیست.
4- بيان علت اين ممنوعيت. [زیرا همان‌طور که در حدیث آمده، الله، خود سلام و منشأ سلامتی است. (ويراستار)]
5- آگاه ساختن صحابه -رضي الله عنهم- از اینکه اینگونه سلام گفتن و عرض ادب، شايسته‌ی الله نيست.
***

باب (53): این روش دعا مکروه است که انسان بگوید: «یا الله! اگر خواستی، مرا بیامرز»
در صحیح [بخاری و مسلم] آمده است که ابوهریره-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي إنْ شِئْتَ، اللَّهُمَّ ارْحَمْنِي إنْ شِئْتَ؛ لِيَعْزِم المَسْأَلَةَ، فَإنَّهُ لا مُكْرِهَ لَهُ»؛ [صحیح بخاری، 6339؛ و صحیح مسلم، ش: 2679. (ويراستار)] یعنی: «هیچ‌یک از شما نگوید: یا الله! اگر خواستی، مرا بیامرز یا اگر خواستی، به من رحم کن؛ بلکه با یقین و قاطعیت بخواهد، زیرا هیچ‌کس نمی‌تواند الله را- به کاری- مجبور سازد».
در روایتی از مسلم آمده است: «وَلكِنْ لِيَعْزِمْ وَلْيُعَظمِ الرَّغْبَةَ فَإنَّ اللهَ تَعَالَى لا يَتَعَاظَمُهُ شَيْءٌ أَعْطَاهُ»؛ یعنی: «بلکه باید با اصرار و پافشاری و به‌جزم دعا نماید و رغبت و امیدش را بزرگ و جدی نشان دهد؛ زیرا الله متعال مجبور به دادن چیزی نیست و دادن هیچ چیزی برایش دشوار نمی‌باشد».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- نهي از استثنا [یا شرط گذاشتن] در دعا.
2- بيان علت نهي. [عبارتِ «اگر خواستی»، به کسی گفته می‌شود که گویا تحتِ فرمان و یا مجبور است؛ لذا از به‌کار بردن این عبارت در دعاها، بپرهیزید. (ويراستار)]
3- فرمايش رسول‌الله صلى الله عليه وسلم كه فرمود: «لِيَعْزِم المَسْأَلَةَ»، بدین معناست که در دعا بايد، جديت و اصرار ورزيد.
4- همچنين فرمود: «(در دعا باید) رغبت و امید را بزرگ و جدی نشان داد».
5- و نیز علت این امر، بیان شد. [آنجا که فرمود: «زیرا الله متعال مجبور به دادن چیزی نیست و دادن هیچ چیزی برایش دشوار نمی‌باشد». (ويراستار)]
***
باب (54): نهي از گفتنِ واژه‌ی ارباب در رابطه با صاحب‌کار و...
در صحیح [بخاری و مسلم] [صحيح بخاري، ش: 2552؛ و مسلم، ش: 2449. (ويراستار)] از ابوهريره -رضي الله عنه- روايت است كه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لا يَقُلْ أَحَدُكُمُ: أَطْعِمْ رَبَّكَ، وَضِّئْ رَبَّكَ وَليَقُل: سَيِّدِي ومَوْلايَ وَلا يَقُلْ أَحَدُكُمْ عَبْدِي، أَمَتِي وَلْيَقُلْ فَتَايَ، فَتَاتِي، غُلامِي»؛ یعنی: «هيچ‌يك از شما به غلامش نگويد: به ارباب خود غذا بده؛ براي ارباب خود آب وضو بياور. بلكه [خدمت‌کار و غلام] باید- به جای استفاده از الفاظی چون: ارباب- از عناوینی مثل آقای من، یا مولاي من استفاده کند. همچنين شما خطاب به آنها نگوييد: بنده‌ی من! كنيز من! بلكه بگوييد: پسرم! دخترم! جوان من!»
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- نهي از گفتنِ بنده و کنیز [به خدمت‌کاران]؛
2- غلام یا خدمت‌کار نیز به صاحب [یا صاحب‌کارش] نگويد: ارباب؛ و همین‌طور به او گفته نشود: به اربابت غذا بده. [اگرچه این حکم، نیاز به تفصیل بیشتری دارد، اما این نهی، به منظور حمایت از توحید و جلوگیری از هرگونه‌ی شائبه‌ی شرک است. (ويراستار)]
3- صاحب‌کاران، خدمه و زیردستان خود را با الفاظی چون: پسرم! یا دخترم! صدا بزنند.
4- هر خدمت‌کاری به صاحب‌کار خود بگوید: آقای من!
5- توجه به توحید، حتی در قالب واژه‌ها و نحوه‌ی سخن گفتن و استفاده از کلمات.
***

باب (55): كسي‌كه به‌واسطه‌ي نام الله چيزي مي‌خواهد بايد به او داد
ابن‌عمر-رضي الله عنهما- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «مَنِ اسْتَعَاذَ بِاللهِ، فَأعِيذُوهُ، وَمَنْ سَأَلَ بِاللهِ، فأَعْطُوهُ، وَمَنْ دَعَاكُمْ، فَأَجِيبُوهُ، وَمَنْ صَنَعَ إلَيْكُمْ مَعْرُوفاً فَكَافِئُوهُ، فَإنْ لَمْ تَجِدُوا ما تُكَافِئُونَهُ فَادْعُوا لَهُ حَتَّى تَرَوْا أَنَّكُمْ قَد كَافَأْتُمُوهُ»؛ [روایت ابوداود و نسائی با سند صحیح] [صحیح الجامع، ش: 6021؛ السلسلة الصحیحة، ش: 254؛ و صحیح النسائی، از آلبانی -رحمه الله-، ش: 2407. (ويراستار)] یعنی: «هركه به الله پناه جُست، پناهش دهید و هرکه به نام الله چیزی درخواست کرد، به او بدهید؛ و هرکه شما را دعوت کرد، دعوتش را بپذیرید؛ و هرکه به شما نیکی کرد، نیکی‌اش را جبران کنید؛ و اگر چیزی برای جبران بخشش و نیکی‌اش نیافتید، آن‌قدر برایش دعا نمایید که خودتان احساس کنید که نیکی‌اش را جبران کرده‌اید».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- پناه دادن به كسي كه به نام الله پناه مي‌خواهد.
2- پذيرفتن خواسته‌ی كسي كه به نام الله چيزي بخواهد.
3- پذيرفتن دعوت.
4- جبران کردن پاداشِ نیکی.
5- كسي كه چيزي در بساط ندارد، می‌تواند در حق نیکی‌کننده دعا کند؛ و این، در نوع خود، پاداش یا جبران نیکی است.
6- در این حالت، آن‌قدر برای نیکی‌کننده دعا کند که خودش احساس نماید که نیکی‌اش را جبران کرده است.
***

باب (56): با توسل به وجه الله، چیزی جز بهشت [و امور اخروی] را نباید درخواست كرد
جابر-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لايُسْأَلُ بِوَجْهِ اللَّهِ إِلا الْجَنَّةُ». [روایت ابوداود] [ضعيف است؛ أبو داود، ش:1671؛ آلبانی -رحمه الله- در ضعيف الجامع، ش:6366 این حدیث را ضعیف دانسته است. (ويراستار)] یعنی: ««با واسطه قرار دادن وجه الله، نبايد چيزي جز بهشت را طلبيد».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- نهي از اينكه با توسل به وجه الله، چیزی غیر از همان مطلوب باارزش و نهایي، درخواست شود.
2- اثبات صفت وجه براي الله. [صفت وجه برای الله، در قرآن و سنت، ثابت شده است؛ از جمله‌ی آیات قرآن می‌توان اشاره کرد به: قصص/88؛ رعد/22 و الرحمن/ 27. اهل تأویل کوشیده‌اند که این صفت را به ذات و اجر و ثواب یا چیزهایی از این قبیل معنا کنند؛ در صورتی که الله متعال در آیه‌ی 27 سوره‌ی الرحمن می‌فرماید: ﴿﴿وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ﴾ یعنی: «و چهره‌ی شکوهمند و گرامی پروردگارت، باقی می‌ماند». ﴿ذُو﴾ در این آیه، صفت ﴿وَجْهُ﴾ می‌باشد؛ نه صفتِ ﴿رَبِّكَ﴾ لذا وقتی «وجه»، موصوف به شکوه و بزرگی است، نمی‌توان از آن به ثواب یا صرفا ذات، تعبیر کرد؛ زیرا وجه غیر از ذات است. (ويراستار)]

باب (57): در رابطه با گفتن: "اگر"
الله تعالي می‌فرماید: ﴿يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَّا قُتِلْنَا هَاهُنَا﴾ [آ‌عمران: 154]. «می‌گویند: اگر اختیاری داشتیم، اینجا کشته نمی‌شدیم».
و مي‌فرمايد: ﴿الَّذِينَ قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا﴾ [آل‌عمران: 168]. «کسانی که نشستند (و در جهاد شرکت نکردند) و درباره‌ی برادرانشان گفتند: اگر از ما فرمان می‌بردند، کشته نمی‌شدند».
در صحیح [مسلم ش: 2664]، از ابوهريره -رضي الله عنه- روايت است كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «احْرِصْ عَلَى مَا ينْفَعُكَ، واسْتَعِنْ بِاللَّهِ وَلاَ تَعْجَزْ. وإنْ أصابَك شيءٌ فلاَ تقلْ: لَوْ أَنِّي فَعلْتُ كانَ كَذَا وَكذَا، وَلَكِنْ قُلْ: قدَّرَ اللَّهُ، ومَا شَاءَ فَعَلَ، فَإِنَّ لَوْ تَفْتَحُ عَمَلَ الشَّيْطَان»؛ یعنی: «مشتاق چیزی باش که به نفع توست و از الله، کمک بخواه و عاجز و درمانده نشو. و اگر اتفاقی برای تو افتاد، نگو: اگر چنین می‌کردم، چنین و چنان می‌شد؛ بلکه بگو: الله، این را مقدَّر کرده و هرچه بخواهد، انجام می‌دهد؛ زیرا گفتنِ "اگر" دروازه‌ی وسوسه‌ی شیطان را باز می‌کند».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آیه‌ی [154 و 168] سوره‌ی آل‌عمران.
2- نهي از گفتن "اگر"، آن‌گاه که مصیبتی به انسان می‌رسد.
3- بيان علت نهي؛ اينكه «گفتنِ "اگر" دروازه‌ی وسوسه‌ی شیطان را باز می‌کند».
4- راهنمایي به گفتن سخنان نيك. [اینکه انسان در چنین شرایطی بگوید: «الله، این را مقدَّر کرده است و هرچه بخواهد، به انجام می‌رساند». (ويراستار)]
5- دستور به اینکه باید مشتاق چیزی بود که سودمند است و در عین حال، باید از الله کمک خواست.
6- نهي از تنبلي یا ناتوانی و سستی کردن. [آنجا که فرمود: «عاجز و درمانده نشو». (ويراستار)]
***
باب (58): نهي از دشنام دادن به باد
ابي بن كعب-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لا تَسُبُّوا الرِّيحَ، فَإِذَا رَأَيْتُمْ مَا تَكْرَهُونَ، فَقُولُوا: اللَّهُمَّ إنَّا نَسْأَلُكَ مِنْ خَيْرِ هذِهِ الرِّيحِ وَخَيْرِ مَا فِيهَا وخَيْرِ مَا أُمِرَتْ بِهِ؛ وَنَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ هذِهِ الرِّيحِ وَشَرِّ مَا فِيهَا وَشَرِّ مَا أُمِرَتْ بِهِ»؛ [ترمذی این حدیث را صحیح دانسته است.] [صحیح الجامع، ش: 7315؛ صحیح الأدب المفرد، از آلبانی -رحمه الله-، ش: 554. (ويراستار)] یعنی: «به باد دشنام ندهید و هرگاه بادی را دیدید که نمی‌پسندید، بگویید: اللَّهُمَّ إنَّا نَسْأَلُكَ مِنْ خَيْرِ هذِهِ الرِّيحِ وَخَيْرِ مَا فِيهَا وخَيْرِ مَا أُمِرَتْ بِهِ؛ وَنَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ هذِهِ الرِّيحِ وَشَرِّ مَا فِيهَا وَشَرِّ مَا أُمِرَتْ بِهِ». [ترجمه‌ی دعا: «یا الله! من، خیرِ این باد و نیز خیرِ آنچه را که در آن می‌باشد و خیر و منفعتی را که این باد به آن مأمور شده است، از تو درخواست می‌کنم و از شرّ این باد و شرّ آنچه در آنست و نیز از شرّی که این باد به آن مأمور شده است، به تو پناه می‌برم». (ويراستار)]
خلاصه‌ی آنچه در اين باب بيان شد:
1- نهي از دشنام دادن باد.
2- روي آوردن به دعا و سخنان نيك، هنگام مشاهده‌ی امری ناگوار.
3- باد مأموريت دارد.
4- باد، گاهي مأموريت نیک و گاهي مأموریت بد دارد.
***
باب (59): درباره‌ی بدگمانی به الله
الله متعال مي‌فرماید: ﴿يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَل لَّنَا مِنَ الْأَمْرِ مِن شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ﴾ [آل‌عمران: 154]. «درباره‌ی الله گمان‌های نادرستی همچون گمان‌های دوران جاهلیت داشتند و می‌گفتند: آیا- پیروزی و- کاری به دست ماست؟ بگو: همه‌ی کارها به دست الله است».
و مي‌فرمايد: ﴿الظَّانِّينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ﴾ [الفتح: 6]. «و نیز مردان و زنان منافق، و مردان و زنان مشرک را که به الله گمان بد دارند، عذاب نماید. پیشامدهای بد روزگار بر آنان باد!».
ابن‌القيم -رحمه الله- در تفسير آيه‌ی نخست گفته است: گمان بدی که در اینجا بدان اشاره گردید، متعلق به منافقان است؛ آنها گمان مي‌كردند كه الله، پيامبرش را ياري نمي‌رساند و به‌زودي دعوت رسول‌الله صلى الله عليه وسلم از میان خواهد رفت. بدین‌سان هم حكمت الله را انكار مي‌كردند و هم تقدير را؛ و هم اين را كه الله، به پيامبرش ياري خواهد رساند و دينش را بر ساير اديان پيروز خواهد کرد. این، بدگمانی به الله متعال است؛ زیرا با حكمت و وعده‌هاي او، سازگاري ندارد. آری! گمان به اينكه خداوند عزوجل، باطل را آن‌چنان بر حق چیره می‌گرداند که حق از میان می‌رود؛ انکار آنچه که به قضا و قدر الهی به انجام می‌رسد نیز بدگمانی به الله متعال است. در مقدرات الهی حکمت‌هایی است که الله عزوجل به‌خاطر آن، شایسته‌ی حمد و ستایش است؛ لذا انکار این حکمت‌ها یا تهی دانستن این مقدرات از حکمت‌های الهی، همان گماني است كه كافران نسبت به الله داشتند: ﴿ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ﴾ [ص: 27]. «این، پندار کافران است. پس وای به حال کافران از آتش (دوزخ)!».
بسیاری از مردم، در مسايل و اتفاقاتی که برایشان روی می‌دهد، به الله گمان بد دارند! کسی، از این آفت درامان نمی‌ماند، مگر آن‌که الله را با نام‌ها و صفاتش بشناسد و لوازم حکمت و حمد و ستایش پروردگار را دریابد و بداند که همه‌ی كارهايش مبتنی بر حکمتی ستودنی است.
هر خردمندی که خیرخواه خویش است، باید بدین نکته توجه داشته باشد و به سوی الله باز گردد؛ و آن‌که به پروردگارش گمانِ بد داشته است، باید از او آمرزش بخواهد. با نگاهی به روی‌کرد و وضعیت اعتقادی مردم، درخواهي يافت كه از تقدير، گلايه دارند و می‌گویند: باید چنین و چنان می‌شد! برخی از آنها چنین چیزهایی زیاد می‌گویند و برخی هم کمتر! در هر حال تو بنگر که آیا از این آفت، سالم مانده‌ای؟
فإنْ تَنْج منها تَنْجُ مِنْ ذي عَظيَمٍة وإلاَّ فَإنِّـي لا أَخَـالـكَ نَاجِيـا
یعنی: «اگر از آفتِ بدگمانی به الله نجات يابي، از بلاي بزرگي نجات يافته‌اي؛ و گرنه، تو را نجات‌يافته، نمي‌بينم».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير آيه‌ی [154] سوره‌ی آل‌عمران.
2- تفسير آيه‌ی [6] سوره‌ی فتح.
3- خبر دادن به اينكه بدگمانی به الله، انواع مختلفي دارد كه قابل شمارش نيست.
4- تنها کسی از آفتِ بدگمانی به الله نجات می‌یابد که الله را با نام‌ها و صفاتش بشناسد و به خودشناسی و بررسی خویشتن بپردازد.
***

باب (60): حكم منکِران تقدير
ابن‌عمر-رضي الله عنهما- فرمود: «سوگند به ذاتی که جانم در دست اوست، اگر کسی به اندازه‌ی كوه احد طلا داشته باشد و همه را در راه الله انفاق كند، تا به تقدیر ايمان نداشته باشد، از او پذيرفته نخواهد شد». سپس به این حدیث استدلال کرد که رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرموده است: «الايمان أَنْ تُؤْمِن بِاللَّهِ وملائِكَتِه وكُتُبِهِ ورُسُلِه والْيومِ الآخِر، وتُؤمِنَ بالْقَدَرِ خَيْرِهِ وشَرِّه»؛ [روایت مسلم] [صحیح مسلم، ش: 8. (ويراستار)] یعنی: «ایمان، این است که به الله، و فرشتگانش، و کتاب‌هایش، و پیامبرانش و روز قیامت (آخرت) و نیز به خیر و شر تقدیر از سوی الله، ایمان و باور داشته باشی». [وجه استدلال ابن‌عمر-رضي الله عنهما- به این حدیث، این بود که رسول الله صلى الله عليه وسلم در آن، ایمان به تقدیر خیر و شر را جزو ارکان شش‌گانه‌ی ایمان برشمرد. (ويراستار)]
روایت است که عباده بن صامت-رضي الله عنه- به فرزندش گفت: اي پسرم! طعم ايمان را نخواهي چشيد، مگر اينكه يقين داشته باشي که تقدیری که بر تو رفته است، امکان ندارد که به تو نرسد و آنچه برایت مقدر نشده، ممکن نیست که به تو برسد. من از رسول الله صلى الله عليه وسلم،‌ شنيدم كه فرمود: «إِنَّ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْقَلَم،َ فَقَالَ لَهُ: اكْتُبْ، فقَال: رَبِّ وَمَاذَا أَكْتُبُ؟ قَالَ: اكْتُبْ مَقَادِيرَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ». [مسند احمد (5/317)؛ سنن أبی داود، ش:4700؛ سنن الترمذي، ش:3319. (ويراستار)] یعنی: «نخستین چيزي كه الله متعال آفريد، قلم بود؛ آنگاه فرمود: تقدير همه چيز را تا قيامت، بنويس».
عباده بن صامت-رضي الله عنه- افزود: فرزندم! همچنين از رسول‌الله صلى الله عليه وسلم شنيدم كه فرمود: «مَن ماتَ على غير هذا فَليسَ منّي». [سنن الترمذي، ش:2155؛ سنن أبي داود، ش:4700؛ مسند امام احمد (5/317)؛ آلبانی در ظلال الجنة فی تخریج کتاب "السنة" از ابن أبي عاصم، ش: 103 این حدیث را صحیح دانسته است. (ويراستار)] يعني: «هرکه بر غير اين عقيده بميرد، از- پیروان دینِ- من نيست». [یعنی مسلمان نیست. (ويراستار)]
و در روايت احمد آمده است كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «إِنَّ أوَّل مَا خلق الله الْقَلَم فَقَالَ لَهُ اكْتُبْ فَجرى فِي تِلْكَ السَّاعَة بِمَا هُوَ كَائِن الى يَوْم الْقِيَامَة»؛ [ر.ک: منابع پیشین. (ويراستار)] یعنی: «هنگامی که الله قلم را آفرید، فرمود: بنويس. و آن‌گاه هر آنچه بايد تا قيامت انجام بگیرد، نوشته شد».
در روايت ابن وهب آمده است كه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «فَمَن لَم يُومن بِالقَدرِ خِيره وشَرِّه اَحرَقهُ الله بِالنَّار». يعني: «هركس به خير و شر تقدير ايمان نیاورد، الله او را در آتش دوزخ بسوزاند». [ر.ک: کتاب «القدر» از ابن وهب، حديث شماره‌ی 26، از طريق عمر بن محمد، از سليمان بن مهران، از عباده بن الصامت؛ اِسنادش بین سليمان بن مهران- که همان اعمش- است و بین عباده بن صامت-رضي الله عنه-، منقطع می‌باشد؛ زیرا اعمش در سال 61 هـ زاده شد و عباده بن صامت-رضي الله عنه- در سال 34 هـ درگذشت. شایان ذکر است که دکتر عبدالعزيز العثيم در تحقیق کتاب القدر، این حدیث را حسن لغيره دانسته است. (ويراستار)]
و در مسند و سنن روایت است که ابن‌ديلمي گوید: نزد ابي بن كعب-رضي الله عنه- رفتم و گفتم: در دلم شبهه‌ای درباره‌ی تقدير آمده است؛ در این‌باره چیزی بگو تا الله متعال این شبهه را از قبلم بردارد. ابي بن كعب-رضي الله عنه- فرمود: «اگر به اندازه‌ی كوه احد طلا انفاق نمايي، الله از تو نمي‌پذيرد، مگر اینکه به تقدير ايمان داشته باشي و بدانی و باور کنی که آنچه به تو می‌رسد، مقدر است و امکان ندارد که به تو نرسد؛ و آنچه به تو نمی‌رسد، مقدر و ممکن نیست که به تو برسد. اگر بر عقيده‌ای غیر از این بميري، از دوزخيان خواهي بود». ابن ديلمي -رحمه الله- مي‌گويد: سپس نزد عبد الله بن مسعود و حذيفه بن يمان و زيد بن ثابت -رضي الله عنهم- رفتم؛ آنها نيز برايم از رسول‌الله صلى الله عليه وسلم، همان حدیثی را گفتند كه ابي بن كعب-رضي الله عنه- گفته بود. [حديث صحيحی است که حاكم در صحيح خود آورده است.] [مسند امام أحمد (5/182-183)؛ سنن أبي داود، ش:4699؛ سنن ابن ماجه، ش:77؛ آلبانی در ظلال الجنة فی تخریج کتاب "السنة" از ابن أبي عاصم، ش: 111 این حدیث را صحیح دانسته است؛ همچنین ر.ک: السلسلة الصحیحة، ش: 2439. (ويراستار)]
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- فرض بودن ایمان به تقدیر الهی.
2- چگونگی ايمان به تقدیر. [این کیفیت، در حدیث بدین صورت بیان شد: «بدانی و باور داشته باشی که تقدیری که بر تو رفته است، امکان ندارد که به تو نرسد و آنچه برایت مقدر نشده، ممکن نیست که به تو برسد». (ويراستار)]
3- برباد رفتن اعمال.
4- كسي كه به تقدیر ايمان ندارد، طعم ايمان را نمي‌چشد.
5- نخستین مخلوق الله. [گویا اشاره‌ی مؤلف -رحمه الله- به این است که قلم، نخستین آفریده‌ی الله می‌باشد؛ در صورتی که قلم، پس از عرش آفریده شد. در حدیث شماره‌ی 3191 صحیح بخاری آمده است که رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «كَانَ اللَّهُ وَلَمْ يَكُنْ شَيْءٌ غَيْرُهُ وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ وَكَتَبَ فِي الذِّكْرِ كُلَّ شَيْءٍ وَخَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ»؛ یعنی: «الله، وجود داشت و چيزي غير از او، وجود نداشت و عرش الله بر روي آب بود؛ الله، تقدير همه‌ی كائنات را در لوح محفوظ نوشت. و آسمان‌ها و زمين را آفريد». (ويراستار)]
6- هر آنچه که بايد تا قيامت انجام بگیرد، [به فرمان الله، توسط قلم] نوشته شد.
7- اعلام بيزاري رسول الله صلى الله عليه وسلم از كسي كه به تقدير ايمان ندارد.
8- سلف صالح برای رفع شبهات خود، به علما مراجعه مي‌كردند.
9- علما نيز شبهات مردم را در پرتو رهنمودهای رسول‌الله صلى الله عليه وسلم به‌روشنی پاسخ مي‌دادند. [اشاره‌ي مؤلف -رحمه الله- به سخن ابن ديلمي -رحمه الله- است كه گويد: سپس نزد عبد الله بن مسعود و حذيفه بن يمان و زيد بن ثابت -رضي الله عنهم- رفتم؛ آنها نيز برايم از رسول‌الله ص، همان حدیثی را گفتند كه ابي بن كعب-رضي الله عنه- گفته بود. (ويراستار)]
***

باب (61): آنچه درباره‌ی مجسمه‌سازان و تصويرگران وارد شده است
ابوهريره-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «قال اللهُ تَعَالَى: وَمَنْ أظْلَمُ مِمَّنْ ذَهَبَ يَخْلُقُ كَخَلْقِي؟ فَلْيَخْلُقُوا ذَرَّةً أوْ لِيَخْلُقُوا حَبَّةً، أوْ لِيَخْلُقُوا شَعِيرَةً»؛ [متفق عليه] [صحیح بخاری، ش: (5953، 7559)؛ و صحیح مسلم، ش: 2111. (ويراستار)] «الله متعال می‌فرماید: چه کسی ستمکارتر از کسی است که می‌رود تا چیزی همچون آفریده‌ی من بسازد؟ پس- اگر راست می‌گویند- یک مورچه یا یک دانه گندم یا جو بیافرینند».
عايشه -رضی الله عنها- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «أشَدُّ النَّاسِ عَذَاباً عِندَ اللهِ يَوْمَ القِيَامَةِ الَّذينَ يُضَاهُونَ بِخَلْقِ اللهِ»؛ [متفق عليه] [صحیح بخاری، ش: 5954؛ و صحیح مسلم، ش: 2107. (ويراستار)] یعنی: «روز قیامت سخت‌ترین عذاب را در نزد الله، کسانی دارند که آفرینش الهی را (با ترسیم جانداران یا ساختن مجسمه‌ی آنان) شبیه‌سازی می‌کنند».
بخاری و مسلم [صحیح بخاری، ش: 2225؛ و صحیح مسلم، ش: 2110. (ويراستار)] از ابن‌عباس-رضي الله عنهما- روایت کرده‌اند که رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «كُلُّ مُصَوِّرٍ في النَّارِ يُجْعَلُ لَهُ بِكُلِّ صُورَةٍ صَوَّرَهَا نَفْسٌ فَيُعَذِّبُهُ في جَهَنَّمَ»؛ یعنی: «هر تصویرگری در آتش است و در برابر هر جانداری که آن را به‌تصویر کشیده، موجودی در دوزخ است که او را عذاب می‌کند».
همچنین در صحیح بخاری و مسلم [صحیح بخاری، در چندین مورد، از جمله: (5963، 7042)؛ و صحیح مسلم، ش: 2110. (ويراستار)] آمده است که ابن‌عباس-رضي الله عنهما- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «مَنْ صَوَّرَ صُورَةً فِي الدُّنْيَا، كُلِّفَ أَنْ يَنْفُخَ فِيهَا الرُّوحَ يَومَ القِيَامَةِ وَلَيْسَ بِنَافِخٍ»؛ یعنی: «هرکه در دنیا- موجود جانداری را در قالب نقاشی یا مجسمه- به‌تصویر بکشد، روز قیامت مکلّف می‌شود که در آن روح بدمد؛ اما هرگز دمیدن روح، از او ساخته نیست».
در صحیح مسلم [صحیح مسلم، ش: 969. (ويراستار)] روایتی بدین مضمون آمده است که علی -رضی الله عنه- به ابوالهیاج اسدی فرمود: «آیا تو را به مأموریتی بفرستم که رسول‌الله صلى الله عليه وسلم مرا به انجامِ آن دستور داد؟ هر تصویری که دیدی، از میان ببر و هر قبر مرتفع و بلندی را با خاک یکسان کن».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- وعید شدید درباره‌ی مجازات سنگين تصویرگران و مجسمه سازان. [یعنی آنان‌که در قالب نقاشی و مجسمه‌سازی، جانداران را به‌تصویر می‌کشند. (ويراستار)]
2- بيان علت آن؛ كه عبارت است از جسارت و بي‌ادبي نسبت به الله عزوجل، چنانكه فرمود: «چه کسی ستمکارتر از کسی است که می‌رود تا چیزی همچون آفریده‌ی من بسازد؟»
3- یادآوری قدرت الله، و ناتوانی بندگان؛ چنانکه فرمود: پس- اگر راست می‌گویند- یک مورچه یا یک دانه گندم یا جو بیافرینند».
4- تصريح به اینکه سخت‌ترین عذاب روز قیامت، از آن تصویرگران است.
5- الله متعال در برابر هر جانداری که تصویرگر به‌تصویر می‌کشد، موجودی در دوزخ می‌آفریند که تصویرگر را عذاب می‌کند.
6- تصویرگر در روز قیامت مکلّف می‌شود که در آنچه به تصویر کشیده است، روح بدمد.
7- امر به نابود کردن هر تصویری در هر جا که دیده شود.
***

باب (62): درباره‌ی زياد سوگند خوردن
الله متعال می‌فرماید: ﴿وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ﴾ [المائدة: 89]. «سوگندهایتان را پاس بدارید».
ابوهريره-رضي الله عنه- می‌گوید: از رسول‌الله صلى الله عليه وسلم شنیدم که می‌فرمود: «الحَلِفُ مَنْفَقَةٌ لِلسِّلْعَةِ، مَمْحَقَةٌ لِلْكَسْبِ»؛ [متفقٌ عليه] [صحیح بخاری، ش: 2087؛ و صحیح مسلم، ش: 1606. (ويراستار)] يعني: «سوگند، وسیله‌ای برای بازارگرمی و فروش کالاست؛ اما برکتش را از میان می‌برد».
از سلمان-رضي الله عنه- روايت است كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «ثلاثةٌ لا يُكلِّمهُم الله، ولا يُزكيِّهم و لَهُم عذابٌ أليم: اُشَيمِطٌ زانٍ وعائلٌ مُستكبرٌ ورَجُلٌ جَعَلَ اللَّهَ بضاعَتَهُ لا يَشتري إلاَّ بيمينه ولا يَبِيعُ إلاَّ بِيَمِينِهِ»؛ [روایت طبرانی با سند صحیح] [ر.ک: صحیح الترغیب والترهیب، ش: 1788؛ و صحیح الجامع، ش: 3072. (ويراستار)] یعنی: «سه گروه هستند که الله، روز قیامت با آنها سخن نمی‌گوید، آنها را پاکیزه نمی‌گرداند و عذاب دردناکی خواهند داشت: پیرمرد زناکار، فقیر متکبر، و کسی که نام الله را وسیله‌ای برای داد و ستد قرار می‌دهد؛ بدین‌سان که برای فروش هر چیزی سوگند یاد می‌کند و برای خریداری هر چیزی نیز سوگند می‌خورد!»
در صحیح [بخاری و مسلم] [صحیح بخاری، ش: 2651؛ و صحیح مسلم، ش: 2535. (ويراستار)] از عمران بن حصين-رضي الله عنه- روایت است که رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «خَيْرُكُمْ قَرنِي، ثُمَّ الَّذِينَ يلوُنَهم، ثُمَّ الَّذِينَ يلُونَهُم»؛ یعنی: «بهترین مردم، کسانی هستند که در دوران من به‌سر می‌برند (صحابه)، سپس نسلی که پس از ایشان می‌آیند (تابعین)، و سپس نسلِ بعدی، (تبع تابعین)». عمران-رضي الله عنه- می‌گوید: نمی‌دانم دو بار جمله‌ی «سپس نسلی که پس از ایشان می‌آیند» را تکرار نمود یا سه بار؛ سپس پیامبر صلى الله عليه وسلم افزود: «ثُمَّ يَكُونُ بَعدَهُمْ قَوْمٌ يَشهدُونَ ولا يُسْتَشْهَدُون، وَيَخُونُونَ وَلا يُؤْتَمَنُون، وَيَنْذِرُونَ وَلا يُوفُون، وَيَظْهَرُ فِيهمْ السِّمَنُ»؛ يعني: «پس از آنها، کسانی می‌آیند که در حالی شهادت می‌دهند که از آنها درخواست شهادت (گواهی) نمی‌شود؛ خیانت می‌ورزند و امانت‌دار و قابل اعتماد نیستند؛ نذر می‌کنند و به نذر خود وفا نمی‌کنند و چاقی، در میانشان نمایان می‌شود».
همچنین در صحیح [بخاری و مسلم] [صحیح بخاری، ش: (2652، 3651، 6429)؛ و صحیح مسلم، ش: 2533. (ويراستار)] روایت است که ابن‌مسعود-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «خَيْرُ النَّاسِ قَرْنِي، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ، ثُمَّ يَجِيءُ قَوْمٌ تَسْبِقُ شَهَادَةُ أَحَدِهم يَمِينَهُ و يَمِينُهُ شَهَادَتَهُ»؛ یعنی: «بهترین مردم، کسانی هستند که در دوران من به‌سر می‌برند (صحابه)، سپس نسلی که پس از ایشان می‌آیند (تابعین)، و سپس نسلِ بعدی، (تبع تابعین)؛ و بعد از آنها، كساني مي‌آيند كه گاهي قبل از سوگند خوردن، گواهي مي‌دهند و گاهي قبل از گواهي دادن، سوگند مي‌خورند». [یعنی مردمان بی‌تقوایی هستند که به‌راحتی سوگند می‌خورند و شهادت می‌دهند! (ويراستار)]
ابراهیم [نخعی -رحمه الله-] گوید: پدرانمان ما را در زمانی که خردسال- یعنی نابالغ- بودیم، به‌خاطر گواهی دادن، کتک می‌زدند. [منظور از کتک زدن، تنبیه کردن است؛ نه زدنی که به کودک آسیب برساند. (ويراستار)]
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- سفارش به حفاظت از سوگندها.
2- خبر دادن از اینکه «سوگند، وسیله‌ای برای بازارگرمی و فروش کالاست؛ اما برکتش را از میان می‌برد».
3- وعید شدید درباره‌ی کسی که در داد و ستد، یا خرید و فروش، همواره سوگند می‌خورد.
4- تذكر اين مطلب كه جرم گنهکارانی که انگیزه‌ی گناه در آنها ضعیف‌تر است، از جرم دیگران بیشتر می‌باشد. [چنانکه رسول الله صلى الله عليه وسلم پیرمرد زناکار، و فقیر متکبر را جزو سه گروهی برشمرد که الله عزوجل در روز قیامت با آنان سخن نمی‌گوید، آنها را پاکیزه نمی‌گرداند و عذاب دردناکی در پیش دارند. زیرا کسی که پا به سن می‌گذارد، شهوتش فروکش می‌کند؛ بر خلافِ جوان که شهوتش قوی است و خویشتن‌داری در دورانِ جوانی، دشوارتر می‌باشد؛ لذا خیلی زشت‌تر است که یک پیرمرد زنا کند؛ چون انگیزه‌ی چنین گناهی در او کم‌تر و ضعیف‌تر شده است. اگرچه زنا هم برای جوان، بد است و هم برای پیرمرد؛ البته برای پیرمرد خیلی زشت‌تر می‌باشد. ثروت، انگیزه‌ای برای تکبر در آدم ثروتمند است؛ اما این انگیزه در فقیر وجود ندارد، لذا به‌رغم بد بودن تکبر برای هر انسانی، زشتی‌اش برای آدم فقیر، بیشتر است. (ويراستار)]
5- نکوهش كساني که- بدون دلیل- سوگند مي‌خورند، در حالي كه از آنها خواسته نشده كه سوگند بخورند.
6- تعریف رسول الله صلى الله عليه وسلم از سه طبقه‌ی نخست این امت؛ [یعنی صحابه، تابعین، و اتباع تابعین] و بيان حوادث پس از آنها.
7- نکوهش کسانی که خودسرانه و بی‌آنکه از آنها خواسته شود، گواهی می‌دهند.
8- گذشتگان نيك، فرزندانشان را به خاطر گواهي و وفای به عهد تنبيه مي‌كردند.
***

باب (63): درباره‌ي عهد و پيمان الله، و پيغمبرش
الله متعال می‌فرماید: ﴿وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدتُّمْ وَلَا تَنقُضُوا الْأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ﴾ [النحل: 91]. «و چون با الله پیمان بستید، به پیمان الهی وفا کنید و سوگندهای استواری را که یاد می‌کنید، نشکنید؛ در حالی که شما، الله را شاهد و نگهبانتان قرار داده‌اید. بی‌گمان الله از کردارتان آگاه است».
بريده-رضي الله عنه- می‌گوید: هرگاه رسول الله صلى الله عليه وسلم كسي را به فرماندهی لشكر منصوب مي‌كرد، او را به رعايت تقواي الهي در مورد خود و مسلماناني كه با او بودند، توصيه مي‌نمود و مي‌فرمود: «اغْزُوا بِاسْمِ اللهِ فِي سَبِيلِ اللهِ، قَاتِلُوا مَنْ كَفَرَ بِاللهِ، اغْزُوا وَلا تَغُلُّوا، وَلا تَغْدِرُوا، وَلا تَمْثُلُوا، وَلَا تَقْتُلُوا وَلِيدًا، وَإِذَا لَقِيتَ عَدُوَّكَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَادْعُهُمْ إِلَى ثَلَاثِ خِصَالٍ- أَوْ خِلالٍ- فَأَيَّتُهُنَّ مَا أَجَابُوكَ فَاقْبَلْ مِنْهُمْ، وَكُفَّ عَنْهُمْ، ثُمَّ ادْعُهُمْ إِلَى الإِسْلَامِ، فَإِنْ أَجَابُوكَ، فَاقْبَلْ مِنْهُمْ، وَكُفَّ عَنْهُمْ، ثُمَّ ادْعُهُمْ إِلَى التَّحَوُّلِ مِنْ دَارِهِمْ إِلَى دَارِ الْمُهَاجِرِينَ، وَأَخْبِرْهُمْ أَنَّهُمْ إِنْ فَعَلُوا ذَلِكَ فَلَهُمْ مَا لِلْمُهَاجِرِينَ، وَعَلَيْهِمْ مَا عَلَى الْمُهَاجِرِينَ، فَإِنْ أَبَوْا أَنْ يَتَحَوَّلُوا مِنْهَا، فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّهُمْ يَكُونُونَ كَأَعْرَابِ الْمُسْلِمِينَ، يَجْرِي عَلَيْهِمْ حُكْمُ اللهِ الَّذِي يَجْرِي عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَلا يَكُونُ لَهُمْ فِي الْغَنِيمَةِ وَالْفَيْءِ شَيْءٌ إِلَّا أَنْ يُجَاهِدُوا مَعَ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنْ هُمْ أَبَوْا فَسَلْهُمُ الْجِزْيَةَ، فَإِنْ هُمْ أَجَابُوكَ فَاقْبَلْ مِنْهُمْ، وَكُفَّ عَنْهُمْ، فَإِنْ هُمْ أَبَوْا فَاسْتَعِنْ بِاللهِ وَقَاتِلْهُمْ، وَإِذَا حَاصَرْتَ أَهْلَ حِصْنٍ فَأَرَادُوكَ أَنْ تَجْعَلَ لَهُمْ ذِمَّةَ اللهِ، وَذِمَّةَ نَبِيِّهِ، فَلا تَجْعَلْ لَهُمْ ذِمَّةَ اللهِ، وَلا ذِمَّةَ نَبِيِّهِ، وَلَكِنِ اجْعَلْ لَهُمْ ذِمَّتَكَ وَذِمَّةَ أَصْحَابِكَ، فَإِنَّكُمْ أَنْ تُخْفِرُوا ذِمَمَكُمْ وَذِمَمَ أَصْحَابِكُمْ أَهْوَنُ مِنْ أَنْ تُخْفِرُوا ذِمَّةَ اللهِ وَذِمَّةَ رَسُولِهِ، وَإِذَا حَاصَرْتَ أَهْلَ حِصْنٍ فَأَرَادُوكَ أَنْ تُنْزِلَهُمْ عَلَى حُكْمِ اللهِ، فَلَا تُنْزِلْهُمْ عَلَى حُكْمِ اللهِ، وَلَكِنْ أَنْزِلْهُمْ عَلَى حُكْمِكَ، فَإِنَّكَ لَا تَدْرِي أَتُصِيبُ حُكْمَ اللهِ فِيهِمْ أَمْ لا»؛ [روایت مسلم] [صحیح مسلم، ش: 1731؛ سنن أبی‌داود، ش: (2612،2613)؛ سنن الترمذي، ش: (1617). (ويراستار)] یعنی: «به نام الله، در راه الله جهاد كنيد و با كساني كه كفر ورزيده‌اند، بجنگيد. پیکار كنيد و خيانت نكنيد و از عهدشكني و مثله کردن [یا بریدن اعضای کشته‌شدگان] بپرهیزید؛ هیچ کودکی را نکُشید؛ هنگامِ رویارویی با مشرکان، آنان را به پذيرش يكي از اين سه مورد فرا بخوان و هر كدام را قبول كردند، از آنان بپذير: نخست آنها را به اسلام دعوت بده؛ اگر پذيرفتند، از آنان قبول كن، آن‌گاه از آنها بخواه كه به سرزمین مهاجران، هجرت كنند؛ و بگو: اگر چنين كرديد، همان حقوق و وظایفی را خواهید داشت که همه‌ی مهاجران دارند. و اگر حاضر به هجرت نشدند، به آنان خبر بده که با آنها همانند مسلمانان بدوي و صحرانشین برخورد مي‌شود؛ يعني احكام الله متعال بر آنان اجرا می‌گردد، اما از غنايم سهمي نخواهند داشت، مگر اينكه در جهاد شركت کنند. اگر اسلام را نپذيرفتند، از آنان جزيه بخواه. اگر قبول كردند، از آنان بپذیر و دست از جنگ بدار. اما اگر قبول نكردند، پس به كمك الله، با آنان پیکار كن. و اگر قلعه‌اي را محاصره كردي، سپس آنان خواستند كه به عهد و پيمان الله و پيامبرش با تو صلح كنند، چنين مكن؛ بلكه بر اساس عهد و پيمان خودت با آنان مذاکره و گفتگو کن؛ زيرا اگر شما عهد و پيمان خود را بشكنيد، مجازاتش كمتر است از اينكه عهد و پيمان الله و رسولش را بشكنيد. همچنين اگر ساكنان قلعه‌اي را به محاصره در آوردي، آن‌گاه از تو خواستند كه حكم الله را درباره‌ی آنان اجرا كني، نپذیر؛ بلكه حكم خودت را پيشنهاد كن، زيرا از كجا معلوم كه به‌راستی مطابقِ دستور الله با آنان رفتار كنی».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفاوت عهد و پيمان الله و پيامبرش با عهد و پيمان مسلمانان. [یعنی پیمان بستن با دشمنان به نامِ الله و رسولش، ناروا؛ و با عهد و پیمان خودِ مسلمانان، رواست. علتش، در خودِ حدیث بیان شده است. (ويراستار)]
2- راهنمایي به انتخاب گزینه‌ی کم‌زیان‌تر از میان دو گزینه‌ای که یکی از آنها، زیان‌بار است و دیگری، زیان‌بارتر.
3- دستور رسول‌الله صلى الله عليه وسلم كه فرمود: «به نام الله، در راه الله جهاد كنيد». [این، بیانگر واجب بودن جهاد و نیز کمک خواستن از الله عزوجل و اخلاص و هم‌سویی با رهنمودهای دینی در مسیر جهاد است. (ويراستار)]
4- [توجه به] اين دستور رسول‌الله صلى الله عليه وسلم كه فرمود: «با كساني كه به الله كفر ورزيده‌اند، بجنگيد». [از این فرموده، وجوب پیکار با کافران، برداشت می‌شود؛ نه اینکه فقط با کافران پیکار می‌گردد، بلکه مسلمانی که از دادن زکاتش امتناع ورزد، یا حتی مسلمانانی که اذان و اقامه‌ی نماز جماعت را در منطقه‌ی خود ترک کنند،- به رغم اینکه مسلمان هستند- باز هم باید با آنان پیکار نمود تا به حکمِ الله و رسولش تن دهند. (ويراستار)]
5- اين رهنمود رسول‌الله صلى الله عليه وسلم كه فرمود: «به كمك الله با آنان پیکار کن». [این رهنمود، بیانگر وجوب کمک خواستن از الله متعال است؛ نه اینکه انسان به تدبیر و توان خود اعتماد کند. (ويراستار)]
6- تفاوت حكم الله با حكم علما. [حکم الهی همواره، درست و به‌جاست، اما حکم علما ممکن است درست یا نادرست باشد. از این‌رو در استفتا از علما نباید گفت: حکم یا دیدگاه اسلام درباره‌ی فلان موضوع چیست؟ زیرا چه‌بسا مفتی در فتوایش اشتباه کند، در حالی که هیچ اشتباهی در احکام شرعی وجود ندارد؛ مفتی نیز نباید فتوایش را به‌طور مطلق، حکم اسلام بداند؛ یعنی نباید بگوید: حکم اسلام، این است که...، بلکه بگوید: حکم اسلام به رأی من، چنین و چنان است. البته این، در صورتی است که در رابطه با موضوعِ مطرح‌شده، نص واضح و صریحی وجود نداشته باشد. اینجاست که باید توجه داشته باشیم: تفاوت فراوانی در بین نصوص دینی و برداشت‌هایی که از نصوص دینی صورت می‌گیرد، وجود دارد و نباید برداشت‌ها و استنباط‌ها را به‌طور مطلق، حکم اسلام دانست. (ويراستار)]
7- درک این نکته که امکان داشت یک صحابی در هنگام ضرورت حكمي صادر مي‌کرد كه نمي‌دانست آیا مطابق حکم الله متعال است یا خیر؟ [یعنی در وقت ضرورت، صدور حکم، به‌شرط اجتهاد و به‌کارگیری تمام تلاش برای استنباطی دقیق، روا و بلکه در شرایطی نیز واجب است؛ اگرچه ممکن است که انسان در استنباط مبتنی بر اجتهاد، به حطا نیز برود. (ويراستار)]
***

باب (64): جسارت سوگند خوردن به جاي الله
جندب بن عبدالله -رضي الله عنه- می‌گوید: رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «قال رَجُلٌ: والله لا يغفر الله لفلانٍ. فَقال الله عزوجل : مَن ذَا الّذي يتألى علىَّ أَن لا أغفِرَ لِفلانٍ؟ إنّي قَد غَفَرتُ لَه وأحبطتُ عملك»؛ [روایت مسلم] [صحیح مسلم، ش: 2621؛ السلسلة الصحیحة، ش: 1685. (ويراستار)] یعنی: «شخصی درباره‌ی انسانِ گنهکاری گفت: قسم به الله که او، فلانی را نمی‌آمرزد. و الله عزوجل فرمود: چه کسی به نام من سوگند یاد کرد که من فلانی را نمی‌بخشم؟ حال آنکه من او را بخشیدم و عمل تو را باطل و تباه گردانیدم».
در حديث ابوهريره -رضي الله عنه- آمده است كه گوينده‌ی اين سخن، شخصي عابد بود. ابوهريره -رضي الله عنه- مي‌گويد: آن شخص با گفتن يك سخن، دنيا و آخرتش را تباه کرد.
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- زنهار دادن و برحذر داشتن از سوگند خوردن به جای الله!
2- عذاب الهی به هر یک از ما، از بند کفش نیز نزدیک‌تر است.
3- ... و همین‌طور بهشت. [یعنی میان انسان و بهشت یا دوزخ، فاصله‌ای جز مرگ وجود ندارد. رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرموده است: «الجَنَّةُ أقَربُ إلى أَحدِكُم مِنْ شِراكِ نَعْلِهِ والنَّارُ مِثْلُ ذلِكَ»؛ یعنی: «بهشت و دوزخ، به هر یک از شما از بند کفش او نزدیک‌ترند». [روایت بخاری، ش: 6488 به‌نقل از ابن‌مسعود-رضي الله عنه-] (ويراستار)]
4- اين حديث، مؤَيِّد حديث ديگري است كه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «إنَّ العَبْدَ لَيَتَكَلَّمُ بالكَلِمَةِ ...». [اشاره‌ی مؤلف -رحمه الله- به حدیثی است که رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «إنَّ العَبْدَ لَيَتَكَلَّمُ بالكَلِمَةِ مَا يَتَبَيَّنُ فِيهَا يَزِلُّ بِهَا إِلَى النَّارِ أبْعَدَ مِمَّا بَيْنَ المَشْرِقِ والمَغْرِبِ»؛ یعنی: « بنده با بی‌فکری- و بی‌توجه به این‌که سخنش درست است یا خیر- سخنی بر زبان می‌آورد که به‌ موجب آن از فاصله‌ای بیش از فاصله‌ی میان مشرق و مغرب در آتش دوزخ می‌افتد». ر.ک: صحیح بخاری، ش: (6477، 6478)؛ و صحیح مسلم، ش:2988. (ويراستار)]
5- گاهي انسان به خاطر چیزی که برایش بسیار ناگوار بوده است، بخشيده مي‌شود. [همان‌طور که آن شخصِ گنهکار اصلاً دوست نداشت که کسی درباره‌اش بگوید: به‌خدا سوگند که خداوند، فلانی را نخواهد بخشید. (ويراستار)]
***
باب (65): نهی شدید از شفیع قرار دادنِ الله در نزد مخلوق!
جبير بن مطعم -رضي الله عنه- می‌گوید: صحرانشینی نزد رسول الله صلى الله عليه وسلم آمد و گفت: اي رسول خدا! جسمها ضعيف و لاغر شده، و بچه‌ها گرسنه، و چارپایان هلاک گشته‌اند. از پروردگارت براي ما طلب باران كن؛ ما خدا را شفيع تو و تو را شفيع خدا قرار مي‌دهيم. پیامبر صلى الله عليه وسلم فرمود: «سبحان الله، سبحان الله»؛ و آن‌قدر تسبیح گفت که رنگ اصحابش نيز پريد. آن‌گاه رسول‌الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «وَيْحَكَ! أتدري ما الله؟ إنَّ شَأْنَ اللَّهِ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ إِنَّهُ لا يُسْتَشْفَعُ بِاللَّهِ عَلَى أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ»؛ [روایت ابوداود] [ضعیف است؛ ر.ک: ضعيف سنن أبي داود، ش: 1017؛ و ظلال الجنة في تخريج السنة، ش: 575 (ويراستار)] یعنی: «واي بر تو! آيا مي‌داني الله كسيت؟! شأن و مرتبتِ الله، فراتر از اين است؛ الله را شفيع هيچ‌یک از آفریده‌هایش قرار نمي‌دهند».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- رد کردن سخن کسی که گفت: «ما خدا را نزد تو شفيع قرار مي‌دهيم».
2- تغيير سيماي رسول الله صلى الله عليه وسلم از این سخن، به‌گونه‌ای که در چهره‌ی اصحاب -رضی الله عنهم- نیز اثر گذاشت و رنگشان پرید.
3- رسول الله صلى الله عليه وسلم اين سخنِ صحرانشین را كه گفت: «تو را شفيع خدا قرار مي‌دهيم»، رد نفرمود.
4- شرح و توضیح «سبحان الله». [اینکه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «شأن و مرتبتِ الله، فراتر از اين است»، بدین معناست که سبحان‌الله، بیانگر منزه بودن الله، از هر چیزی است که با عظمت و بزرگی‌اش منافات دارد. (ويراستار)]
5- مسلمانان از رسول الله صلى الله عليه وسلم می‌خواستند که برایشان طلب باران کند.
***
باب (66): پاسداري رسول الله صلى الله عليه وسلم از مرزهاي توحيد و بستن راه‌هاي شك و ترديد
عبد الله بن شخير-رضي الله عنه- مي‌گويد: من با هيأت بني عامر نزد رسول الله صلى الله عليه وسلم رفتم؛ به ايشان گفتيم: شما سيد ما هستيد. رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «السيد الله تبارك وتعالى»؛ یعني: «سيد، الله تبارک و تعالی است». [به عبارت دیگر: سیادت و بزرگیِ مطلق، از آنِ الله می‌باشد؛ لذا این حدیث با حدیثي که رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «من، سید و بزرگِ فرزندان آدم هستم»، تعارضی ندارد؛ زیرا در حدیث نخست، رسول الله صلى الله عليه وسلم واژه‌ی سید را به‌طور مطلق، با "الف و لام" و بدون مضاف اليه آورد؛ مثلاً نفرمود که سید و بزرگِ شما، الله است؛ پس معنایش این می‌شود که سیادت مطلق، از آنِ الله می‌باشد. و حدیثِ «من، سید و بزرگِ فرزندان آدم هستم»، بر شرافت آن بزرگوار در میان آدمیان دلالت می‌کند، نه بر سیادت مطلق که خاصّ الله متعال است. (ويراستار)] گفتيم: شما از ما برتر و بزرگوارترید. فرمود: «قُولُوا بِقَوْلِكُمْ، وَلَا يَسْتَجْرِيَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ»؛ [روایت ابوداود با سند جيد] [سنن أبی داود، ش: 4806؛ آلباني -رحمه الله- اين حدیث را صحیح دانسته است؛ ر.ك: المشكاة، ش:4901؛ و صحيح الجامع، ش:3700. (ويراستار)] یعنی: «همين سخن يا بخشی از آن را بگوييد و مواظب باشيد كه شيطان بر شما غلبه نكند [و غلو نکنید]».
انس-رضي الله عنه- می‌گوید: گروهي از مردم، به رسول الله صلى الله عليه وسلم گفتند: ای رسول‌خدا! ای بهترين ما و ای فرزند بهترين ما! ای سيد و سرورمان و ای فرزند سید و سرورمان! رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «اي مردم! سخنتان را بگویيد و مواظب باشيد كه شيطان شما را فريب ندهد. من محمد، بنده و فرستاده‌ی الله هستم. دوست ندارم كه مرا فراتر از مقام و منزلتی قرار دهید که الله عزوجل به من داده است». [روایت نسائي با سند جيد] [صحیح است؛ ر.ك: السلسلة الصحیحة، ش:1097. (ويراستار)]
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- برحذر داشتن مردم از غلو و زیاده‌روی.
2- اگر كسي را با عنوان سید و بزرگ، مخاطب قرار دادند، شایسته است که چه بگوید؟ [یعنی شایسته است که بگوید: سیادت و بزرگیِ مطلق، از آنِ الله می‌باشد.؛ مثلاً بگوید: بزرگ، خداست. (ويراستار)]
3- با اینکه صحابه -رضي الله عنهم- سخن درستی گفتند، اما رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «مواظب باشيد كه شيطان شما را فريب ندهد [و شما را به غلو و زیاده‌روی نکشاند]».
4- سخنِ رسول الله صلى الله عليه وسلم كه فرمود: « دوست ندارم كه مرا فراتر از مقام و منزلتی قرار دهید که الله عزوجل به من داده است». [این، بیانگر تواضع رسول الله صلى الله عليه وسلم می‌باشد؛ همچنین نشان می‌دهد که بهترین مدح رسول الله صلى الله عليه وسلم این است که آن بزرگوار را بنده و فرستاده‌ی الله بدانیم. به راستی که این فرموده‌ی نبوی، درخورِ توجه می‌باشد. (ويراستار)]

باب (67): درباره‌ی این سخن الله تعالي كه مي‌فرمايد: ﴿وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ﴾ [الزمر: 67].
ترجمه: «و الله را آن‌گونه که حقّ شناخت اوست، نشناختند؛ و روز رستاخیز همه‌ی زمین در مشت او قرار دارد و آسمان‌ها با دست راستش در هم پیچیده می‌شود. او از آنچه شریکش می‌سازند، پاک و منزه است».
ابن مسعود-رضي الله عنه- می‌گوید: يكي از علماي يهود، نزد رسول الله صلى الله عليه وسلم آمد و گفت: ما در تورات اين مطلب را مي‌بينيم كه الله، آسمان‌ها را بر روي يك انگشت و زمين‌ها را بر روي یک انگشت، درختان را روي يك انگشت و آب را روي يك انگشت و خاك را روي انگشت، و ساير مخلوقات را روي يك انگشت خود قرار مي‌دهد، آنگاه مي‌فرماید: منم فرمانروا. رسول الله صلى الله عليه وسلم در حالي كه سخنان آن يهودي را تأييد مي‌كرد، طوري تبسم نمود كه دندان‌های پیشینش آشكار گرديد و اين آيه را خواند: ﴿وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ﴾ (بخاري ومسلم). [صحیح بخاری، ش: 4811؛ و مسلم، ش: 2786. (ويراستار)]
در روايت مسلم، آمده است: «كوه‌ها و درختان را روي يك انگشت قرار مي‌دهد و آنها را مي‌جنباند و مي‌گويد: منم پادشاه، منم الله».
و در روایت دیگری آمده است: «آسمان‌ها را روي يك انگشت و آب و خاك را روي یک انگشت و سایر آفریده‌ها را روي انگشت ديگر قرار مي‌دهد».
در صحيح مسلم [صحیح مسلم، ش: 2788. (ويراستار)] از ابن‌عمر-رضي الله عنهما- روايت است كه رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «يَطْوِي اللَّهُ عزوجل السَّمَاوَاتِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يَأْخُذُهُنَّ بِيَدِهِ الْيُمْنَي ثُمَّ يَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ، أَيْنَ الْجَبَّارُونَ؟ أَيْنَ الْمُتَكَبِّرُونَ؟ ثُمَّ يَطْوِي الأَرَضِينَ السبع، ثم يأخذهن بِشِمَالِهِ ثُمَّ يَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ، أَيْنَ الْجَبَّارُونَ؟ أَيْنَ الْمُتَكَبِّرُونَ؟»؛ یعنی: «الله عزوجل در روز قيامت، آسمان‌ها را در هم می‌پیچد و آنها را در دست راست خود مي‌گيرد. و مي‌گويد: منم پادشاه. پادشاهان ستمگر کجایند؟ فرمانروایان سلطه‌جو و گردنکش کجایند؟ سپس زمين‌هاي هفت‌گانه را در دست ديگرش مي‌گيرد و مي‌گويد: منم پادشاه. پادشاهان ستمگر کجایند؟ فرمانروایان سلطه‌جو و گردنکش کجایند؟»
روایت شده که ابن عباس-رضي الله عنهما- فرموده است: «آسمان‌ها و زمين‌هاي هفت‌گانه در دست پروردگار رحمان و گسترده‌مهر، به‌سانِ دانه‌ای خردل در دست يكي از شماست». [روایت ابن جرير] [جامع البیان فی تأویل القرآن، معروف به تفسير طبري، ذیل آیه‌ی 67 سوره‌ی زمر. گفتنی است: این روایت، به سبب ضعف یکی از راویانش به نامِ عمرو بن مالک ضعیف می‌باشد. (ويراستار)]
ابن جریر [طبری -رحمه الله-] با سند خود [سند ابن جریر در این روایت، عبارتست از: یونس از ابن وهب، از ابن‌زید، از پدرش زید، از رسول‌الله ص. (ويراستار)] آورده است که رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «مَا السَّمَاواتُ السَّبْعُ فِي الْكُرْسيّ إِلا كَدَراهِم سبعة اُلقِيت فِي تُرْسٍ»؛ [ر.ک : تفسير طبري، ذیل آیه‌ی مذکور؛ البته این روایت، ضعیف است؛ ر.ک: سلسلة الأحادیث الضعیفة، از آلبانی -رحمه الله-، ش: 6118. (ويراستار)] یعنی: «آسمان‌هاي هفت‌گانه در برابر كرسي خداوند عزوجل، مانند چند درهم است كه درون سپری افتاده باشند».
ابن جرير می‌افزاید: از ابوذر-رضي الله عنه- روایت است که رسول اللهصلى الله عليه وسلم فرمود: «ما الكرسِيُّ في العَرْشِ إِلا كحلقةٍ من حديدٍ اُلقيت بين ظَهْرَيْ فلاةٍ من الأرض»؛ [سلسلة الأحادیث الضعیفة، از آلبانی -رحمه الله-، ش: 109 (ويراستار)] یعنی: «کرسی در برابر عرش، همانند حلقه‌ی آهنینی است که در زمینی پهناور افتاده باشد».
از ابن مسعود-رضي الله عنه- نقل شده است: «فاصله‌ی آسمان اول تا آسمان دوم، به اندازه‌ی مسافت پانصد سال مي‌باشد. و فاصله‌ی هر آسمان تا آسمان بعدی، همين مقدار است. آسمان هفتم تا كرسي نيز پانصد سال فاصله دارد؛ و از كرسي تا آب نيز پانصد سال فاصله است و عرش الله بر روي آب است و الله بر فراز عرش قرار دارد و هيچ‌يك از اعمالتان بر او پوشيده نيست». [روایت ابن مهدی، از حماد بن سلمه، از عاصم، از زر، از عبدالله؛ مسعودی نیز همین روایت را از عاصم، از ابووائل، از عبدالله-رضي الله عنه- نقل کرده است؛ حافظ ذهبی -رحمه الله- گوید: این روایت، از چند طریق روایت شده است.]
عباس بن عبدالمطلب-رضي الله عنه- می‌گوید: رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «هَلْ تَدْرُونَ كَمْ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ؟ قُلْنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ:بَيْنَهُمَا مَسِيرَةُ خَمْسِ مِائَةِ سَنَةٍ وَمِنْ كُلِّ سَمَاءٍ إِلَي سَمَاءٍ مَسِيرَةُ خَمْسِ مِائَةِ سَنَةٍ وَكِثَفُ كُلِّ سَمَاءٍ مَسِيرَةُ خَمْسِ مِائَةِ سَنَةٍ وبين السَّمَاءِ السَّابِعَةِ والعرش بَحْرٌ بَيْنَ أَسْفَلِهِ وَأَعْلاهُ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْض، والله تَبَارَكَ وَتَعَالَى فَوْقَ ذَلِكَ وَلَيْسَ يَخْفَى عَلَيْهِ مِنْ أَعْمَالِ بَنِي آدَمَ»؛ [روایت ابوداود و دیگران] [سنن أبي داود، ش: 4723؛ سنن الترمذي، ش: 3320؛ آلبانی -رحمه الله- این حدیث را ضعیف دانسته است؛ ر.ک: ضعيف سنن أبي داود، ش: 1014، و ضعيف سنن الترمذي، ش: 3554. (ويراستار)] یعنی: «آيا مي‌دانيد فاصله‌ی زمين و آسمان چه‌قدر است؟» گفتيم: الله و رسولش بهتر مي‌دانند. فرمود: «بين زمين و آسمان مسافتي به اندازه‌ی پانصد سال مي‌باشد و هر آسمان تا آسمان بعدی، همین اندازه فاصله دارد. و ضخامت هر آسمانی نيز به‌اندازه‌ی مسافت پانصد سال است. در حد فاصل آسمان هفتم و عرش الهی، دريایي وجود دارد كه عمق آن به اندازه‌ی فاصله‌ی آسمان و زمين مي‌باشد. و الله متعال فوق آن است و هيچ‌يك از اعمال بني‌آدم بر او پوشيده نيست».
خلاصه‌ي آنچه در اين باب بيان شد:
1- تفسير اين سخن پروردگار كه می‌فرماید: ﴿وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ﴾ [الزمر: 67].
2- اين مسايل، نزد يهود زمان پيامبر صلى الله عليه وسلم باقي مانده بودند و آنان، این مسایل را نه انكار می‌کردند و نه تأويل.
3- رسول الله صلى الله عليه وسلم سخن آن عالم يهودي را تأييد كرد و آيه‌اي نيز در این‌باره نازل گرديد.
4- خنديدن رسول الله صلى الله عليه وسلم به خاطر آشكار ساختن اين علم، توسط آن يهودي بود.
5- تصريح به اينكه الله، دو دست دارد؛ و اینکه آسمان‌ها روي يك دست و زمين‌ها روي دست ديگرش قرار می‌گیرند.
6- آشکارا یکی از دستانش، دست چپ نامیده شد. [بنا بر قول راجح، این روایت، شاذ می‌باشد؛ زیرا در حدیث از هر دو دست الله، به دست راست، تعبیر شده است؛ ضمن اینکه ذکر دست چپ در این روایت، می‌تواند بنا بر عرف و عادتی باشد که از دو دست به دست راست و چپ تعبیر می‌شود. اثبات چنین صفاتی برای الله، به معنای تجسیم یا قایل شدن جسم برای الله نیست؛ مگر نمی‌گویند: فلانی، آدم رؤوف و مهربانی است. خب، الله نیز رؤوف و مهربان است؛ پس آیا این اشتراک لفظی به معنای تشابه می‌باشد؟ قطعا خیر. (ويراستار)]
7- آنجا فرمانروایان ستمگر و سلطه‌جو، مورد خطاب قرار می‌گیرند.
8- ذکر این مطلب که: «آسمان‌ها و زمين‌هاي هفت‌گانه در دست پروردگار رحمان و گسترده‌مهر، به‌سانِ دانه‌ای خردل در دست یکی از شماست».
9- بزرگي كرسي نسبت به آسمان‌ها!
10- عظمت عرش در برابر كرسي!
11- عرش و كرسي و آب، چيزهاي جداگانه‌اي هستند.
12- فاصله‌ی بين آسمان‌ها!
13- حد فاصل آسمان هفتم و كرسي.
14- حدفاصل كرسي و آب.
15- عرش بر روی آب قرار دارد.
16- الله، بر فراز عرش است.
17- حد فاصل زمين و آسمان.
18- ضخامت هر آسمان به اندازه‌ی مسافت پانصد سال مي‌باشد.
19- عمق دريایي كه برفراز آسمان‌هاست، به اندازه‌ی مسافت پانصد سال است. والله تعالی بهتر می‌داند.

همه‌ی حمد و ستایش، ویژه‌ی الله، پروردگار جهانیان است؛ و درود و سلام الله بر آقایمان، محمد و بر خاندان و همه‌ی یارانش.