قريب الله مطيع
_15 _December _2013هـ الموافق 15-12-2013م, 09:16 AM
تفسير سوره الضحي
مکي و 11 آيه است.
بسم الله الرحمن الرحيم
والضُّحَى سوگند به آغاز روز،
وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى و سوگند به شب چون آرام و در خود شود،
مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى که، پروردگارت تو را ترک نکرده و بر تو خشم نگرفته است
وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَّكَ مِنَ الْأُولَى هر آينه آخرت براي تو بهتر از دنياست.
وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى به زودي پروردگارت تو را عطا خواهد داد تا خشنود شوي.
أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَى آيا تو را يتيم نيافت و پناهت داد ?
وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى آيا تو را گمگشته نيافت و هدايتت کرد ?
وَوَجَدَكَ عَائِلًا فَأَغْنَى آيا تو را درويش نيافت و توانگرت گردانيد ?
فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ پس يتيم را ميازار ،
وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ و گدا را مران ،
وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ و از نعمت پروردگارت سخن بگوي.
خداوند به روشنايي روز به هنگام چاشت و به تاريکي شب که همه جا را فرا مي گيرد سوگند مي خورد که به پيامبرش(ص) توّجه دارد. پس فرمود:« مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ» پروردگارت تو را مورد توجه و عنايت قرار داده و رها و فراموش نکرده است بلکه همواره تو را به بهترين و کامل ترين صورت پرورش مي دهد و مقام تو را بالا مي برد.
« وَمَا قَلَى» و خداوند از وقتي که تو را دوست داشته هيچ گاه از تو متنفر نشده است . و نفي اين به مثابه ي ضد آن است ، و نفي محض، مدح به حساب نمي آيد مگر اينکه متضمن ثبوت کمال باشد، و حالت و وضعيت گذشته و حال پيامبر (ص) کامل ترين حالت مي باشد؛ خداوند او را دوست داشته و به اين دوستي و محبت ادامه داده است و او را از پلّه هاي کمال بالا برده و همواره به او توجه داشته است. و اما نسبت به وضعيت آينده ي ايشان فرمود:« وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَّكَ مِنَ الْأُولَى» يعني تمامي حالت هاي آينده ي تو از گذشته بهتر است. و پيامبر همچنان مقامش بالا مي رفت و خداوند دين او را قدرت مي داد و او را بر دشمنانش پيروز مي گرداند و حالات او را سامان مي داد تا اين که چشم از جهان فرو بست و به مقام و حالتي رسيده بود و به آرامش و سرور فضايل و نعمت هايي دست يافته بود که گذشتگان و آيندگان به آن نرسيده اند.
و در آخرت نيز خداوند فضايل و نعمت هايي به او خواهد داد که به هيچ احدي نخواهد داد . بنابراين فرمود:« وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى» و پروردگارت آن قدر به تو نعمت خواهد داد که خشنود مي گردي، نعمتي که خداوند به او مي دهد فقط با اين جمله کامل و فراگير قابل تغيير است.
سپس خداوند از حالات ويژه ي پيامبر و منتي که خداوند بر او نمود خبر داد، و فرمود:« أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَى» آيا يتيم نبودي که خداوند تو را جاي داد؟! پيامبر پدر و مادرش را از دست داده بود و خداوند او را تحت کفالت پدربزرگش عبدالمطلب قرار داد سپس وقتي عبدالمطلب درگذشت، عمويش ابوطالب سرپرستي او را به عهده گرفت تا اين که خداوند با ياري خويش و مومنان او را کمک کرد.
« وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى» و تو در حالي بودي که کتاب و ايمان را نمي دانستي پس خداوند آنچه را نمي دانستي به تو آموخت و تو را بر انجام بهترين کارها و رفتارها توفيق داد. « وَوَجَدَكَ عَائِلًا فَأَغْنَى» و تو فقير بودي و خداوند تو را به وسيله فتح شهرها و برخوردار نمودن از خراج آن ها ثروتمند کرد. پس کسي که اين کمبودها را از تو دور کرده است هر عيب و کمبودي را از تو دور خواهد کرد.
پس در مقابل کسي که تو را توانگر ساخته و جايت داده و ياري ات کرده و هدايتت نموده است سپاسگزار باش. بنابراين فرمود:« فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ» با يتيم بدرفتاري مکن و او را گرامي بدار و آنچه برايت ميّسر است به او ببخش و با او چنان رفتار کن که دوست داري بعد از مرگ خود با پسرت آن گونه رفتار شود.
« وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ» و با سخن و اخلاق تند با گدا برخورد مکن و آنچه در توان داري به او بده، يا به خوبي او را برگردان. وکسي که گدايي مي کند و مال مي خواهد و کسي که دانش مي جويد در اين داخل هستند، بنابراين معلم بايد با دانش آموز رفتار خوبي داشته باشد و او را گرامي بدارد و با مهرباني با او رفتار نمايد چون مهرباني با دانش آموز او را ياري مي کند تا به هدفش برسد و بزرگداشت کسي است که براي نفع بندگان و آبادي تلاش مي نمايد.
« وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ » و نعمت هاي پروردگارت را که شامل نعمت هاي ديني و دنيوي مي شود بازگو کن. يعني خداوند را به خاطر نعمت هاي ديني و دنيوي ستايش کن و به صورت ويژه از آنها سخن بگو اگر در سخن گفتن از آنها مصلحتي بود،و اگر مصلحتي در کار نبود به طور عام به آنها اشاره کن، چون بازگو کردن نعمت ها ، انگيزه شکرگزاري را تقويت کرده و باعث مي شود تا دل آدمي کسي را که نعمت ها را داده است دوست بدارد. چون دل آدمي بر محبت کسي سرشته است که با او احسان کند.
پايان تفسير سوره الضحي
مکي و 11 آيه است.
بسم الله الرحمن الرحيم
والضُّحَى سوگند به آغاز روز،
وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى و سوگند به شب چون آرام و در خود شود،
مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى که، پروردگارت تو را ترک نکرده و بر تو خشم نگرفته است
وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَّكَ مِنَ الْأُولَى هر آينه آخرت براي تو بهتر از دنياست.
وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى به زودي پروردگارت تو را عطا خواهد داد تا خشنود شوي.
أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَى آيا تو را يتيم نيافت و پناهت داد ?
وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى آيا تو را گمگشته نيافت و هدايتت کرد ?
وَوَجَدَكَ عَائِلًا فَأَغْنَى آيا تو را درويش نيافت و توانگرت گردانيد ?
فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ پس يتيم را ميازار ،
وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ و گدا را مران ،
وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ و از نعمت پروردگارت سخن بگوي.
خداوند به روشنايي روز به هنگام چاشت و به تاريکي شب که همه جا را فرا مي گيرد سوگند مي خورد که به پيامبرش(ص) توّجه دارد. پس فرمود:« مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ» پروردگارت تو را مورد توجه و عنايت قرار داده و رها و فراموش نکرده است بلکه همواره تو را به بهترين و کامل ترين صورت پرورش مي دهد و مقام تو را بالا مي برد.
« وَمَا قَلَى» و خداوند از وقتي که تو را دوست داشته هيچ گاه از تو متنفر نشده است . و نفي اين به مثابه ي ضد آن است ، و نفي محض، مدح به حساب نمي آيد مگر اينکه متضمن ثبوت کمال باشد، و حالت و وضعيت گذشته و حال پيامبر (ص) کامل ترين حالت مي باشد؛ خداوند او را دوست داشته و به اين دوستي و محبت ادامه داده است و او را از پلّه هاي کمال بالا برده و همواره به او توجه داشته است. و اما نسبت به وضعيت آينده ي ايشان فرمود:« وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَّكَ مِنَ الْأُولَى» يعني تمامي حالت هاي آينده ي تو از گذشته بهتر است. و پيامبر همچنان مقامش بالا مي رفت و خداوند دين او را قدرت مي داد و او را بر دشمنانش پيروز مي گرداند و حالات او را سامان مي داد تا اين که چشم از جهان فرو بست و به مقام و حالتي رسيده بود و به آرامش و سرور فضايل و نعمت هايي دست يافته بود که گذشتگان و آيندگان به آن نرسيده اند.
و در آخرت نيز خداوند فضايل و نعمت هايي به او خواهد داد که به هيچ احدي نخواهد داد . بنابراين فرمود:« وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى» و پروردگارت آن قدر به تو نعمت خواهد داد که خشنود مي گردي، نعمتي که خداوند به او مي دهد فقط با اين جمله کامل و فراگير قابل تغيير است.
سپس خداوند از حالات ويژه ي پيامبر و منتي که خداوند بر او نمود خبر داد، و فرمود:« أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَى» آيا يتيم نبودي که خداوند تو را جاي داد؟! پيامبر پدر و مادرش را از دست داده بود و خداوند او را تحت کفالت پدربزرگش عبدالمطلب قرار داد سپس وقتي عبدالمطلب درگذشت، عمويش ابوطالب سرپرستي او را به عهده گرفت تا اين که خداوند با ياري خويش و مومنان او را کمک کرد.
« وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى» و تو در حالي بودي که کتاب و ايمان را نمي دانستي پس خداوند آنچه را نمي دانستي به تو آموخت و تو را بر انجام بهترين کارها و رفتارها توفيق داد. « وَوَجَدَكَ عَائِلًا فَأَغْنَى» و تو فقير بودي و خداوند تو را به وسيله فتح شهرها و برخوردار نمودن از خراج آن ها ثروتمند کرد. پس کسي که اين کمبودها را از تو دور کرده است هر عيب و کمبودي را از تو دور خواهد کرد.
پس در مقابل کسي که تو را توانگر ساخته و جايت داده و ياري ات کرده و هدايتت نموده است سپاسگزار باش. بنابراين فرمود:« فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ» با يتيم بدرفتاري مکن و او را گرامي بدار و آنچه برايت ميّسر است به او ببخش و با او چنان رفتار کن که دوست داري بعد از مرگ خود با پسرت آن گونه رفتار شود.
« وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ» و با سخن و اخلاق تند با گدا برخورد مکن و آنچه در توان داري به او بده، يا به خوبي او را برگردان. وکسي که گدايي مي کند و مال مي خواهد و کسي که دانش مي جويد در اين داخل هستند، بنابراين معلم بايد با دانش آموز رفتار خوبي داشته باشد و او را گرامي بدارد و با مهرباني با او رفتار نمايد چون مهرباني با دانش آموز او را ياري مي کند تا به هدفش برسد و بزرگداشت کسي است که براي نفع بندگان و آبادي تلاش مي نمايد.
« وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ » و نعمت هاي پروردگارت را که شامل نعمت هاي ديني و دنيوي مي شود بازگو کن. يعني خداوند را به خاطر نعمت هاي ديني و دنيوي ستايش کن و به صورت ويژه از آنها سخن بگو اگر در سخن گفتن از آنها مصلحتي بود،و اگر مصلحتي در کار نبود به طور عام به آنها اشاره کن، چون بازگو کردن نعمت ها ، انگيزه شکرگزاري را تقويت کرده و باعث مي شود تا دل آدمي کسي را که نعمت ها را داده است دوست بدارد. چون دل آدمي بر محبت کسي سرشته است که با او احسان کند.
پايان تفسير سوره الضحي